Bi-a Việt Nam: Khoảng trống dữ liệu sau ánh đèn bàn nỉ

Một tối thứ Bảy ở một câu lạc bộ bi-a ven con phố thuộc Bình Dương. Đèn treo thấp, hắt xuống mặt bàn nỉ một vệt vàng đục. Ba viên bi lăn, chạm vào nhau, tách ra, rồi gặp lại ở một góc băng mà người ngoài nhìn không hiểu nổi. Trên tường, bảng điểm điện tử nhảy số sau mỗi lượt cơ. Đến khi trận đấu khép lại, người thắng đặt cơ xuống, khán giả rời ghế, và tất cả những gì còn lại chỉ là một con số. Không ai ghi lại rằng ở lượt cơ thứ mười bảy, cơ thủ kia đã chọn một đường băng mà cả tuần trước anh ta từ chối. Tôi ngồi lại, mở cuốn sổ, và hiểu rằng mình đang cố viết lại một thứ mà không hệ thống nào ở Việt Nam lưu giữ. Đó là lý do tôi bắt đầu để ý đến những khoảng trống — không phải khoảng trống trên bàn nỉ, mà khoảng trống trong dữ liệu.

Bi-a ở Việt Nam không hề nhỏ, nhưng nó ít khi được nhìn bằng con mắt dữ liệu. Carom ba băng là môn truyền thống, gắn với các câu lạc bộ ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ và vô số tỉnh thành khác. Những cơ thủ như Trần Quyết Chiến hay Nguyễn Quốc Nguyện đã từng bước khẳng định vị trí của Việt Nam trên bản đồ carom châu Á và thế giới. Việt Nam thậm chí từng đăng cai một chặng UMB World Cup 3 băng, nơi khán đài chật kín người xem và các cơ thủ hàng đầu thế giới có mặt. Bên cạnh carom, snooker và pool — 8-ball, 9-ball, 10-ball — cũng có lượng người chơi đông đảo, từ phòng tập nhỏ trong hẻm đến những trung tâm lớn với hàng chục bàn.

Nhưng nếu so với bóng đá, nơi mỗi đường chuyền, mỗi pha bứt tốc, mỗi cú sút đều được ghi lại thành chỉ số, thì bi-a Việt Nam gần như không có một tầng dữ liệu chuẩn. Không có cơ sở dữ liệu quốc gia về thành tích cơ thủ. Không có chỉ số nâng cao như hiệu suất ghi điểm trên mỗi lượt cơ, tỷ lệ phòng ngự thành công, hay độ chính xác của những cú đánh then chốt. Kết quả một trận đấu có thể được đăng lại trên mạng xã hội, nhưng cách nó diễn ra thì trôi đi cùng ánh đèn. Các giải phong trào diễn ra quanh năm, kết quả thường chỉ nằm trong vài bài đăng rồi trôi đi. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, tôi thấy điều này lặp lại ở hầu hết các bộ môn bi-a: người ta nhớ người thắng, nhưng quên cách người ta thắng.

Khi tôi thử áp một khung phân tích chuyên sâu cho bi-a Việt Nam, việc đầu tiên là xác định bộ môn. Nghe thì đơn giản, nhưng carom, snooker và pool dùng những bộ chỉ số hoàn toàn khác nhau. Carom ba băng đo bằng số lượt cơ trung bình và hiệu suất tấn công; snooker đo bằng break-building và số century; pool đo bằng chất lượng phá bi và tỷ lệ dọn bàn. Mỗi bộ môn có một logic riêng, một cách tính riêng. Nếu không biết mình đang nói về bộ môn nào, mọi kết luận phía sau đều vô nghĩa. Đây là điểm mấu chốt: không xác định được bộ môn thì mọi con số đều mất gốc.

Tiếp theo là dữ liệu cơ thủ. Ở bóng đá, người ta có tuổi, thứ hạng, thành tích đối đầu, quỹ đạo phong độ. Ở bi-a Việt Nam, gần như không có một nguồn tập trung nào để tra cứu những điều đó. Tôi từng thử dựng hồ sơ cho một cơ thủ trẻ nổi lên ở một giải phong trào, và nhận ra mình chỉ có vài đoạn video dọc trên mạng xã hội, không ngày tháng, không tỷ số, không đối thủ. Một hồ sơ như vậy không thể dùng để đánh giá quỹ đạo sự nghiệp, càng không thể dùng để so sánh giữa các thế hệ.

Rồi đến hệ thống giải đấu. Thể thức là yếu tố quyết định. Một giải đấu dài ngày lọc ra sức bền và sự ổn định; một giải đấu ngắn mở cửa cho bất ngờ. Ở bi-a, khác biệt giữa đánh chạm và đánh loại trực tiếp, giữa số ván ít và số ván nhiều, có thể thay đổi hoàn toàn kết quả. Nhưng nếu không có dữ liệu về tiền thưởng, cơ cấu tính điểm xếp hạng, hay số lượng suất dự giải, người phân tích chỉ có thể đoán. Tôi đã nhiều lần nhìn vào một giải đấu và tự hỏi: đây là sân chơi để tìm nhà vô địch, hay là sân chơi để lọc ra ai chịu được áp lực dài hơi?

Bản đồ quyền lực của bi-a cũng đang dịch chuyển. Vương quốc Anh giữ vị trí lịch sử ở snooker, nhưng Trung Quốc đã trở thành thế lực lớn với dàn cơ thủ trẻ và các giải thưởng tiền mặt hấp dẫn. Carom thì nghiêng về châu Âu và châu Á, trong đó Việt Nam là một mắt xích đáng kể. Thế nhưng, để vẽ được bản đồ ấy một cách chính xác, ta cần dữ liệu về chiều sâu lực lượng, về lớp kế cận, về dòng chảy giải thưởng giữa các bộ môn. Ở Việt Nam, những dữ liệu đó nằm rải rác, khi có khi không, và không ai tổng hợp lại thành một bức tranh chung.

Một trận bóng đá có thể sản sinh hàng chục nghìn điểm dữ liệu: vị trí, tốc độ, hướng chạy, giá trị bàn thắng kỳ vọng. Một trận bi-a ở Việt Nam, sau khi kết thúc, thường chỉ để lại đúng một dòng tỷ số. Khoảng cách ấy không phải vì bi-a đơn giản hơn, mà vì chưa ai dựng nên cái khung để hứng dữ liệu.

Chuyển sang phần quản trị và tuân thủ, tôi càng thấy rõ sự im lặng. Trong lịch sử bi-a thế giới từng có những vụ việc liên quan đến dàn xếp kết quả, và những làn sóng kỷ luật với các cơ thủ trẻ. Việc thiếu tín hiệu trong dữ liệu không có nghĩa là sạch sẽ, cũng không có nghĩa là có vấn đề. Nó chỉ có nghĩa là ta không biết. Sự im lặng của dữ liệu không phải là bằng chứng, và cũng không phải là sự thanh minh. Tôi luôn cẩn trọng khi đọc một khoảng trắng, bởi nó có thể che giấu cả điều tốt lẫn điều xấu.

Về hệ sinh thái sự nghiệp, tôi để ý đến thu nhập của cơ thủ Việt Nam. Rất nhiều người sống nhờ tiền thưởng giải phong trào, dạy kèm, hoặc làm nghề khác để nuôi đam mê. Không có một bức tranh thu nhập minh bạch nào, nên rất khó nói ai đang ổn định và ai đang chật vật. Áp lực tâm lý trước những cú đánh then chốt cũng gần như không được ghi nhận, dù đó chính là nơi trận đấu được quyết định. Tôi từng nghe rõ tiếng tấm ghi chú rơi xuống ghế khán đài trong một sân trống, và nhận ra rằng có những dữ liệu chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, không ai kịp lưu lại.

Cuối cùng là chuỗi truyền dẫn ngành. Hiệu ứng ngôi sao từ một cơ thủ hàng đầu có thể kéo người đến phòng tập, làm tăng nhu cầu mua gậy, bi, bàn, và mở rộng thị trường phụ kiện. Nhưng để đo được dòng chảy đó, cần những con số mà hiện nay không ai thu thập một cách hệ thống. Chúng ta có phong trào, có cảm hứng, nhưng thiếu chiếc thước để đo.

Ở đây tôi muốn nói điều mà nhiều người sẽ phản đối. Khoảng trống dữ liệu không hoàn toàn là điều tiêu cực. Trong bóng đá, tôi từng chứng kiến những chỉ số được đóng gói đẹp đẽ — quãng đường di chuyển, số lần bứt tốc — bị dùng để ca ngợi nỗ lực, trong khi thực tế là những pha chạy vô hiệu. Chạy nhiều chưa chắc đã tốt. Con số nhiều chưa chắc đã đúng.

Điều đáng sợ không phải là thiếu dữ liệu, mà là đọc sai sự im lặng. Khi không có gì được ghi lại, người ta dễ ngộ nhận rằng không có vấn đề gì. Cũng dễ ngộ nhận rằng mọi thứ đều mờ ám. Cả hai đều là những kết luận thiếu căn cứ. Trước khi tin một con số, tôi hỏi nó sinh ra từ đâu. Với một khoảng trống, tôi cũng hỏi nó sinh ra từ đâu.

Ký ức của tôi về những trận bi-a không nằm trong bất kỳ mô hình nào. Nó nằm ở tiếng bi chạm băng, ở bàn tay run nhẹ của cơ thủ trẻ trước cú đánh quyết định, ở khoảnh khắc cả khán phòng nín thở. Những thứ ấy không thành chỉ số, nhưng chúng là dữ liệu theo cách riêng của chúng. Bi-a có nhịp riêng, dữ liệu có nhịp riêng. Nhiều năm tôi mới biết để chúng đứng chung một câu.

Câu hỏi tôi để lại không phải là ai vô địch, mà là ai sẽ bắt đầu ghi chép. Một bảng dữ liệu quốc gia cho bi-a Việt Nam nghe có vẻ xa vời, nhưng nó bắt đầu từ những điều nhỏ nhất: một tờ giấy ghi tỷ số đúng cách, một cơ sở dữ liệu mở cho các giải phong trào, một người chịu ngồi lại sau khi khán đài đã tắt đèn. Tôi là kẻ ngồi lại với bảng số khi khán đài đã tắt đèn — bạn có thể gọi là việc, tôi gọi là phận. Và nếu mùa giải tới có nhiều người cùng ngồi lại hơn, thì bi-a Việt Nam sẽ không chỉ được nhớ bằng những chức vô địch, mà còn bằng cách nó được kể.