V.League và bàn thắng nhập khẩu: Khoảng trống hàng công của đội tuyển Việt Nam

Phút 89, quả tạt từ cánh phải bay vào vòng cấm. Một cái đầu lắc mạnh, lưới rung. Bàn thắng thứ tư của trận đấu. Tôi ghi tên người ghi bàn vào sổ rồi ngồi im một lúc. Ba trong bốn bàn đêm đó thuộc về những chân sút không mang quốc tịch Việt Nam.

Trở về nhà, tôi mở lại tập dữ liệu cá nhân — hơn ba trăm trận V.League được tôi ghi hình và bóc tách thủ công trong vài mùa gần đây. Tỷ lệ bàn thắng thuộc về cầu thủ ngoại quốc và cầu thủ nhập tịch nằm quanh mức sáu mươi phần trăm, có mùa lên tới hai phần ba. Với người trong nghề, đây là chuyện đã biết. Với khán giả đang say men thành tích của đội tuyển, đây là chuyện chưa từng được kể.

Người ta ghét tôi vì tôi nói trước, rồi tìm đến tôi khi tôi nói đúng. Nên tôi nói ngay từ đầu: giải vô địch quốc gia Việt Nam đang vận hành rất tốt với tư cách một sản phẩm giải trí, và rất kém với tư cách một lò đào tạo trung phong. Hai điều đó không mâu thuẫn với nhau. Chúng chỉ đơn giản là hai câu chuyện khác nhau về cùng một giải đấu.

Bức tranh chung đang tươi sáng, và tôi không có ý định phủ nhận điều đó. Đội tuyển quốc gia duy trì vị thế hàng đầu ở khu vực Đông Nam Á trong nhiều năm liền. Các học viện trẻ như HAGL JMG, PVF, Viettel hay Nutifood đã đưa ra thị trường một thế hệ cầu thủ có kỹ thuật nền tốt hơn hẳn thế hệ trước. Sân vận động được cải tạo, khán đài đầy hơn, bản quyền truyền hình bán được giá cao hơn, và những trận derby thu hút lượng tương tác mà mười năm trước không ai dám mơ.

Niềm tin phổ biến được tóm gọn trong một câu: bóng đá Việt Nam đang đi lên. Mọi chỉ số tổng hợp đều ủng hộ câu đó — xếp hạng FIFA, thành tích khu vực, số lượng cầu thủ xuất ngoại, mức độ phủ sóng truyền thông.

Nhưng có một chỉ số không bao giờ xuất hiện trên bảng tổng kết: ai là người ghi bàn, và người đó sinh ra ở đâu.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại. Một nền bóng đá có thể rất mạnh ở tuyến giữa, rất dày ở hai cánh, rất chắc ở hàng thủ, mà vẫn trống hoàn toàn ở vị trí trung phong. Khi đội tuyển quốc gia bước ra đấu trường châu lục, chỗ trống đó không còn cách nào che giấu.

Hãy bắt đầu từ tiền, vì mọi thứ trong bóng đá chuyên nghiệp đều bắt đầu từ tiền. Một câu lạc bộ V.League ở nhóm giữa bảng có hai con đường để sở hữu một trung phong. Con đường thứ nhất là ký hợp đồng với một tiền đạo ngoại quốc đã được kiểm chứng ở một giải đấu tương đương, tốn vài trăm nghìn đô mỗi mùa và cho kết quả gần như ngay lập tức. Con đường thứ hai là dành ba đến bốn mùa để nuôi một cầu thủ nội, tốn ít tiền hơn trên danh nghĩa nhưng tiêu tốn thứ đắt nhất trong bóng đá Việt Nam: thời gian, và sự kiên nhẫn của ban lãnh đạo.

Với áp lực trụ hạng và áp lực thành tích, quyết định gần như luôn nghiêng về con đường thứ nhất. Không ai trong số những người ra quyết định là kẻ ngốc. Họ đang hành xử hợp lý ở cấp độ cá nhân, và chính sự hợp lý đó tạo ra một thảm họa ở cấp độ hệ thống.

Hệ quả xuất hiện ở số phút thi đấu. Khi tôi đếm số phút của các tiền đạo nội dưới 23 tuổi trong mẫu của mình, mức trung bình rơi vào khoảng ba trăm đến bốn trăm phút mỗi mùa — tương đương bốn trận trọn vẹn. Không có vị trí nào trên sân có thể trưởng thành với lượng thời gian đó, và trung phong là vị trí phụ thuộc vào kinh nghiệm nhiều bậc nhất.

Nó không chỉ đòi hỏi kỹ thuật dứt điểm. Nó đòi hỏi khả năng đọc đường chuyền, chọn vị trí trong vòng cấm, chịu đựng va chạm, và quan trọng nhất là biết cách sống sót qua những chuỗi trận không ghi bàn. Những thứ đó không học được trên băng ghế dự bị.

Điều đáng chú ý là một tiền đạo nội cần khoảng hai mùa đá chính liên tục mới bắt đầu chín, trong khi một tiền đạo ngoại có thể ghi tám bàn ngay mùa đầu tiên. Khoảng chênh lệch thời gian đó chính là toàn bộ câu chuyện.

Ở cấp độ chiến thuật, sự phụ thuộc vào ngoại binh tạo ra một kiểu bóng đá rất đặc trưng — và đây là chỗ định kiến của tôi về kiểm soát bóng trở nên hữu ích.

Nhiều đội bóng V.League kiểm soát bóng tốt. Họ chuyền nhiều, giữ bóng lâu, tạo cảm giác áp đặt. Nhưng khi tôi tách riêng nhóm trận đấu mà một đội cầm bóng trên sáu mươi phần trăm, số cú sút trúng đích trung bình của họ không tăng tương ứng. Phần lớn thời lượng bóng được tiêu thụ ở khu vực giữa sân và hai hành lang biên, nơi áp lực thấp và rủi ro mất bóng nhỏ.

Kiểm soát bóng, ở dạng này, là chỉ số lừa dối nhất trong bóng đá. Nó đo lường sự an toàn, không đo lường sự nguy hiểm.

Đội bóng cầm bóng nhiều thường chờ đúng một khoảnh khắc: một quả tạt chất lượng hoặc một pha bóng cố định, hướng tới một trung phong ngoại quốc đủ khỏe và đủ lì. Cả hệ thống tấn công được thiết kế để phục vụ một người không phải người Việt. Về mặt điểm số, đó là một lựa chọn hoàn toàn hợp lý.

Vấn đề nằm ở chỗ đội tuyển quốc gia không chơi theo cách đó.

Trong các giải đấu khu vực, đội tuyển Việt Nam thường xuyên phải đối mặt với những đối thủ co cụm, chơi thấp và nhường bóng. Để phá khối phòng ngự ấy, đội cần một trung phong biết pressing tầm cao, biết di chuyển vào khoảng trống giữa hai trung vệ, biết nhả bóng cho tuyến hai rồi lập tức lao vào vòng cấm. Đó là một bộ kỹ năng khác hoàn toàn với bộ kỹ năng của một tiền đạo mục tiêu chờ bóng dài.

Trong mẫu theo dõi của tôi, số pha pressing thành công ở một phần ba sân đối phương của các trung phong nội dưới 23 tuổi thấp hơn rõ rệt so với nhóm tiền đạo ngoại cùng độ tuổi ở V.League. Nguyên nhân không nằm ở thể lực. Nó nằm ở chỗ các cầu thủ trẻ không được giao nhiệm vụ đó ở cấp câu lạc bộ, nên họ không có cơ hội biến nó thành phản xạ.

Rồi đến câu hỏi nhập tịch. Khi một nền bóng đá không sản sinh đủ trung phong, giải pháp nhanh nhất là mua một người đã trưởng thành và trao cho anh ta quốc tịch. Trường hợp Nguyễn Xuân Son là ví dụ rõ nhất: một tiền đạo người Brazil nhập tịch, ghi bàn đều đặn ở cấp câu lạc bộ, rồi trở thành phương án số một trên hàng công đội tuyển quốc gia.

Xét trên phương diện kết quả thuần túy, đây là một thương vụ hợp lý. Xét trên phương diện cấu trúc, đây là một khoản vay. Bạn có bàn thắng hôm nay, và bạn trả lãi bằng một thế hệ trung phong không được đào tạo.

Trọng tài không bao giờ sai, chỉ là luật không kịp đuổi theo bóng. Ở đây cũng vậy: hệ thống đào tạo không sai, chỉ là nó không kịp đuổi theo tốc độ mua sắm của các câu lạc bộ.

Có những ngoại lệ, và tôi muốn ghi nhận họ. Một vài câu lạc bộ, đặc biệt là nhóm đội đang trẻ hóa lực lượng, đã trao cho tiền đạo nội suất đá chính thật sự chứ không phải vài phút cuối trận. Kết quả không đến ngay. Nhưng trong mẫu của tôi, những đội kiên trì với trung phong nội có xu hướng cải thiện chỉ số bàn thắng kỳ vọng trên mỗi pha dứt điểm ở mùa thứ hai và thứ ba, trong khi nhóm phụ thuộc hoàn toàn vào ngoại binh đi ngang hoặc giảm sút ngay khi chân sút ngoại rời đi.

Khác biệt giữa hai nhóm không nằm ở tài năng. Nó nằm ở chỗ một bên sở hữu cầu thủ, còn bên kia chỉ thuê họ.

Giờ đến phần tôi phải tự chất vấn, vì một nhận định nóng mà không có phần này thì chỉ là tiếng ồn.

Tập dữ liệu tôi dùng là dữ liệu tự thu thập, không phải dữ liệu chính thức của ban tổ chức giải. Tôi ghi hình, tôi bóc tách, và tôi có thể sai ở khâu phân loại một pha bóng là cơ hội rõ ràng hay bóng chết. Sai số đó đủ để làm lệch các tỷ lệ tôi vừa nêu, và tôi không muốn giấu điều đó sau một tiêu đề nghe có vẻ chắc chắn.

Thêm nữa, tôi có thể đang áp một lăng kính châu Âu lên một thực tế rất khác. Ở nhiều giải đấu lớn, vai trò trung phong cổ điển đang bị thu hẹp, và các đội hàng đầu châu Âu cũng sống bằng bàn thắng của tiền đạo ngoại quốc. Nếu xu hướng toàn cầu là như vậy, thì việc V.League làm theo không phải là bệnh, mà là thích nghi.

Còn một khả năng nữa mà tôi phải thừa nhận. Có thể bóng đá Việt Nam đang chọn một con đường khác, và con đường đó không hề sai. Chúng ta sản sinh ra những tiền vệ công và những cầu thủ chạy cánh đủ trình độ xuất ngoại — Nguyễn Quang Hải từng chơi ở Pháp, Nguyễn Văn Toàn từng chơi ở Hàn Quốc. Nếu giá trị gia tăng thật sự nằm ở tuyến giữa và hai cánh, thì việc mua trung phong từ bên ngoài là một quyết định phân công lao động hợp lý, không phải một thất bại.

Bóng đá không công bằng, nhưng chính sự bất công ấy dệt nên huyền thoại. Và chính sự bất công ấy cũng khiến mọi kết luận của tôi chỉ có giá trị trong vài mùa, không hơn.

Điều tôi sẽ theo dõi trong hai mùa tới rất cụ thể: câu lạc bộ nào dám trao cho một trung phong nội dưới 23 tuổi hơn chín trăm phút mỗi mùa, và chỉ số bàn thắng kỳ vọng trên mỗi cú sút của đội đó thay đổi ra sao sau hai năm.

Ngày sân vận động im lặng, tôi nghe rõ nhất tiếng dữ liệu thì thầm. Nhưng dữ liệu chỉ thì thầm khi có ai đó chịu bỏ thời gian lắng nghe. Điều còn thiếu, sau tất cả, là một câu lạc bộ dám thử trong khi cả giải đấu đang thắng bằng cách không thử.