Ba người phụ nữ trụ lại sau cùng: cột mốc lặng lẽ của Backyard Ultra nước Anh

Mỗi giờ một lần, tiếng còi rúc lên ở Hardwick Estate, Derbyshire. Người chạy phải có mặt ở vạch xuất phát đúng khoảnh khắc đồng hồ điểm giờ, chạy trọn một vòng lặp dài 6,706 km, rồi quay về chờ tiếng còi kế tiếp. Không có vạch đích trải băng rôn cho số đông, không có ai hô tên ai. Luật chơi chỉ có một: lặp lại như thế cho tới khi chỉ còn một người còn đứng ở vạch. Rasselbock Backyard Ultra khởi tranh với 141 người. Đến những vòng cuối cùng, ba người vẫn còn trả lời được tiếng còi đều là phụ nữ. Ban tổ chức gọi đó là lần đầu tiên một Backyard Ultra ở nước Anh có bục nhận giải toàn nữ.

Ở Việt Nam, chúng ta quen với đường chạy có khán đài, có áo số, có bảng điện tử nhảy số từng giây. Backyard Ultra là một thế giới khác, và hiểu sai thể thức này thì sẽ hiểu sai luôn ý nghĩa của cột mốc vừa xảy ra.

Thể thức này bắt nguồn từ Big's Backyard Ultra, sáng chế của Lazarus Lake, người Mỹ. Một vòng lặp cố định, ở đây là 4,16 dặm, tương đương 6,706 km. Xuất phát đúng mỗi giờ. Nếu chạy xong vòng trong 50 phút, người chạy có 10 phút để ăn, ngủ, băng lại bàn chân, rồi lại ra vạch. Nếu chạy chậm hơn, thời gian nghỉ co lại. Nếu không ra vạch đúng giờ, giải kết thúc với người đó. Giữ đủ nhịp 6,706 km mỗi giờ trong 24 giờ đồng hồ nghĩa là hoàn thành 100 dặm. Tốc độ yêu cầu chỉ rơi vào khoảng 8 phút 57 giây mỗi km. Với bất kỳ ai từng chạy marathon, đó là tốc độ của một buổi chạy nhẹ nhàng.

Nghịch lý nằm ở đó. Không ai bỏ cuộc ở vòng thứ năm vì tốc độ. Người ta bỏ cuộc ở vòng thứ ba mươi vì đầu gối, vì dạ dày, vì cơn buồn ngủ kéo đến lúc ba giờ sáng, vì đôi chân đã hết chỗ để băng. Thể thức này biến sức mạnh thuần túy thành thứ yếu và đẩy lên tuyến đầu ba phẩm chất khác: kỷ luật giữ nhịp, khả năng chịu đựng thiếu ngủ, và chất lượng của ê-kíp hậu cần đi cùng. Một ê-kíp tốt chuẩn bị sẵn cháo ấm, tất khô, ghế gấp và băng cá nhân; một ê-kíp kém để vận động viên tự xoay xở trong bóng tối. Khác biệt giữa hai bên không nằm ở phổi.

Điều đáng chú ý nhất của Rasselbock Backyard Ultra không nằm ở thứ hạng, mà ở cấu trúc trường đua: khoảng 30 phụ nữ trong tổng số 141 người xuất phát, tức 21%, và cả ba vị trí dẫn đầu đều thuộc về nhóm đó. Đặt tỷ lệ cạnh kết quả: một nhóm chiếm hơn một phần năm trường đua nhưng chiếm trọn phần đầu bảng. Nếu đây là một giải 5.000 m hay 100 m, tỷ lệ ấy gần như không thể xảy ra, vì cửa sổ chênh lệch sinh lý giữa nam và nữ mở rộng theo cường độ nỗ lực tối đa. Backyard Ultra nằm ở phía đối diện của thang đo ấy. Khi thử thách được định nghĩa bằng thời gian chịu đựng thay vì bằng oát, khoảng cách hẹp lại, và chiến thuật lên ngôi.

Kinh nghiệm nhiều năm có mặt ở vạch xuất phát các giải điền kinh dạy tôi rằng những cột mốc dạng này hiếm khi đến từ một bước nhảy vọt về thể lực. Chúng đến từ việc một nhóm vận động viên cụ thể hiểu thể thức sâu hơn phần còn lại. Ở các giải vòng lặp, người hiểu luật thường là người trụ lại cuối cùng trong nhóm dẫn đầu, đơn giản vì họ không bao giờ chạy nhanh hơn mức cần thiết.

Sân cỏ không chỉ nhớ những bàn thắng, mà còn nhớ những bàn tay đỡ ai đó đứng dậy. Đường chạy cũng vậy. Bên lề vòng lặp ở Hardwick Estate, thứ đáng ghi lại là những chi tiết nhỏ: người này đưa cho người kia chai nước, một vận động viên dừng lại buộc dây giày cho người lạ đang run tay, một huấn luyện viên nghiệp dư ngồi cả đêm trên ghế nhựa chỉ để đếm số vòng. Ban tổ chức không ghi lại những chuyện đó, nhưng chúng là phần chìm của tảng băng.

Lời thì thầm của những người phụ nữ hậu trường thường vang lên ở chính những khoảnh khắc ấy. Trong một giải mà ban tổ chức không công bố tên vận động viên, không công bố cự ly, không công bố thời gian, thì câu chuyện chỉ còn lại đúng một thứ: sự hiện diện. Ba người phụ nữ ấy không được gọi tên, nhưng họ đã ở đó, ở vòng ba mươi, vòng ba mươi lăm, khi những người đàn ông quanh họ lần lượt rời vạch.

Bối cảnh của giải cũng đáng để ý. Hardwick Estate thuộc sở hữu của National Trust, tổ chức bảo tồn di sản lớn nhất nước Anh. Khu đất gắn với Bess of Hardwick, một phụ nữ quyền lực thời Tudor, người đã gây dựng Hardwick Hall và trở thành một trong những nhân vật giàu có nhất nước Anh thế kỷ XVI. Đại diện khu di tích, Matt Dillon, nói rằng ban tổ chức nhìn thấy sợi dây nối giữa kết quả toàn nữ trên đường chạy và di sản của người phụ nữ từng xây nên nơi này.

Cách đóng khung ấy rất khéo, và cũng rất đáng để mổ xẻ.

Một cột mốc được ban tổ chức công bố, không được một cơ quan quản lý nào xác nhận, không kèm tên người, không kèm cự ly, không kèm số vòng. Backyard Ultra không nằm trong hệ thống thi đấu của World Athletics. Ở thể thức này, người về đích chính thức chỉ có một, những người còn lại đều bị ghi nhận là bỏ cuộc. Khái niệm bục nhận giải ba vị trí là một quy ước của cộng đồng, không phải một điều luật. Nghĩa là tuyên bố lần đầu tiên trong lịch sử nước Anh đang đứng trên một nền đất khá mềm.

Giá trị thi đấu và giá trị truyền thông của sự kiện này nằm ở hai đường ray khác nhau, và chúng ta nên tách chúng ra. Về mặt thi đấu, một bục toàn nữ ở một giải mở, nghiệp dư, không xếp hạng, không có ý nghĩa như một bằng chứng về sự dịch chuyển cấu trúc của điền kinh nữ nước Anh. Đó là một quan sát của một cuối tuần, ở một giải, với một nhóm vận động viên. Lấy nó làm bằng chứng cho một xu hướng quốc gia là đọc quá xa dữ liệu. Về mặt truyền thông, câu chuyện lại có giá trị thật: nó khiến người ta phải nói về tỷ lệ 21%, và tỷ lệ ấy mới là con số đáng theo dõi qua từng mùa giải.

Sự phớt lờ mang tính lịch sử ở đây không nằm ở việc ai đó cố tình che giấu thành tích của nữ giới. Nó nằm ở chỗ hệ thống ghi nhận của môn thể thao này chưa bao giờ được thiết kế để đếm thành tích của phụ nữ ở những thể thức mới. Khi không có cơ quan đăng ký, không có bảng xếp hạng, không có hồ sơ, thì một cột mốc có thật cũng chỉ tồn tại trong trí nhớ của những người có mặt. Ba người phụ nữ kia, dù mạnh đến đâu, cũng không có một dòng dữ liệu nào để đời sau tra cứu.

Đó là lý do tôi vẫn mang theo một cuốn sổ ghi tên những người phụ nữ âm thầm làm nên kết quả mà bảng tin không buồn ghi. Cùng một giải chạy, nếu ba người trụ lại cuối cùng là nam, bài báo sẽ có tên tuổi, có thành tích cá nhân tốt nhất, có quãng đường. Khi họ là nữ, bài báo có một cái còi và một khu di sản.

Bình đẳng giới trong thể thao không phải trận chiến với đàn ông, mà là trận đấu với định kiến. Định kiến ở đây không phải một ai đó nói phụ nữ không thể chạy xa. Định kiến là một hệ thống biên tập quyết định rằng câu chuyện về ba người phụ nữ không cần tên, không cần số, vì độc giả sẽ không hỏi.

Phía sau ánh đèn sân vận động, những người phụ nữ thì thầm điều cả thế giới chưa nghe. Ở Hardwick Estate không có ánh đèn sân vận động nào, chỉ có đèn pin đội đầu và đèn xe hơi rọi vào vạch xuất phát. Nhưng tiếng thì thầm vẫn ở đó, trong khoảng thời gian mười phút giữa hai vòng lặp, khi một người phụ nữ ngồi bệt xuống cỏ, tháo giày, và tự nhủ rằng vòng tiếp theo vẫn còn trong tầm với.

Một điều cần nói rõ để không rơi vào cái bẫy lãng mạn hóa. Ba vận động viên này rất có thể không phải những người mới. Trụ lại qua 138 đối thủ khác trong một thể thức đòi hỏi sự quen thuộc với cấu trúc vòng lặp, với quản lý giấc ngủ, với dinh dưỡng trong đêm, gần như chắc chắn họ đã từng chạy những giải siêu đường dài trước đó. Câu chuyện ở đây không phải chuyện thần kỳ. Đó là chuyện chuẩn bị.

Và cũng cần nói rõ điều ngược lại: một bục toàn nữ không có nghĩa là phụ nữ đã vượt qua nam giới ở siêu đường dài. 21% trường đua giành trọn top ba là một kết quả lệch khỏi tỷ lệ đại diện, đáng ghi nhận, đáng phân tích. Nó không phải một tuyên bố về trật tự sinh lý bị đảo ngược.

Cái đáng giữ lại sau cuối tuần ấy nằm ở chỗ khác. Thể thức Backyard Ultra vận hành theo một logic mà ở đó, thứ quyết định không phải là người có cơ bắp lớn nhất, mà là người quản lý bản thân tốt nhất qua nhiều giờ đồng hồ. Khi định nghĩa của thành tích được viết lại như thế, cánh cửa mở ra cho những nhóm vận động viên chưa từng được nhìn thấy ở phần đầu bảng.

Ba người phụ nữ ở Hardwick Estate không cần chúng ta thương hại, cũng không cần chúng ta tôn vinh quá mức. Họ cần một bảng kết quả có tên họ. Đó là việc nhỏ nhất, và cũng là việc khó nhất, mà môn thể thao này còn nợ họ.