Khi một cô gái mặc váy hải quân bị gắn mác esports: vụ cosplay Shimakaze phơi bày căn bệnh phân loại của truyền thông thể thao điện tử Việt Nam

Mở bài: Cú ngược dòng lớn nhất không nằm trên sân

Có một ngày tôi mở trang tin thể thao điện tử quen thuộc và thấy một cô gái đội tai thỏ, mặc váy hải quân, cầm kiếm, không có bàn phím, không có bàn đấu, không có prize pool, thậm chí không có một trận đấu nào diễn ra. Dưới ảnh là dòng miêu tả: một cosplayer đã hóa thân thành Shimakaze, nhân vật đến từ trò chơi Azur Lane. Bài viết dài, khen ngợi, không có một con số đo lường tương tác nào. Thế nhưng nó nằm trong chuyên mục esports.

Tôi không cười. Tôi nhớ tới câu nói mà tôi đã dùng cả đời làm nghề: cú ngược dòng lớn nhất không nằm trên sân, mà nằm trong phòng bình luận. Ngày hôm đó, nhà bình luận không hề biết mình đang ghi bàn vào lưới nhà. Một bài viết về cosplay của một game gacha không có hệ thống giải đấu đã được dán nhãn esports, trong khi câu chuyện thể thao điện tử thật sự, một vụ lùm xùm treo giò cầu thủ PUBG, lại bị giấu gọn trong mục liên quan ở cuối trang. Tôi đã theo dõi sự việc này suốt một tuần, và tôi càng xem càng thấy rõ: đây không phải chuyện của một biên tập viên mệt mỏi. Đây là triệu chứng của cả một hệ thống đang không biết mình đang nói về cái gì.

Bối cảnh: Azur Lane là gì mà được gọi là esports?

Cần phải nói rõ một điều mà nhiều người lẫn lộn. Azur Lane là một game gacha đến từ Trung Quốc, do hai công ty Manjuu và Yongshi phát triển. Người chơi thu thập các nhân vật nữ được nhân cách hóa từ tàu chiến, mỗi nhân vật có trang phục, tính cách, câu chuyện riêng. Trò chơi không có hệ thống giải đấu chuyên nghiệp, không có draft, không có meta cạnh tranh, không có tuyển thủ được trả lương, không có hợp đồng chuyển nhượng. Không có cái gì mà một người làm phân tích thể thao điện tử cần để làm việc. Tất cả những gì Azur Lane có là nhân vật dễ thương, trang phục đẹp và một cộng đồng người hâm mộ rất cuồng nhiệt.

Bài viết mà tôi nói tới được đăng trên một trang web tiếng Việt, do tác giả Tuấn Hưng viết. Nội dung khen cosplayer có biệt danh Thiết Thủ Khiếu Thú đã có một màn hóa thân rất ấn tượng, thể hiện được sự tinh nghịch của Shimakaze và gần với phiên bản trong game. Người viết nhận định thiết kế của Shimakaze dễ nhận diện, khó có thể bỏ qua, khả năng biến hóa qua nhiều trang phục là điểm mạnh khiến nhân vật này trở nên nổi bật. Không có số liệu thống kê, không có bình luận của chuyên gia, không có phản hồi của cộng đồng được trích dẫn. Toàn bộ bài báo chỉ là một lời giới thiệu sản phẩm được lồng trong ngôn ngữ của người hâm mộ. Tôi đọc xong và tự hỏi: nếu đây là esports, vậy thì trận chung kết PUBG Asia Stars đang diễn ra ở đâu trong câu chuyện này?

Ở cuối trang, trong mục tin liên quan, có một headline về PUBG Asia Stars và cầu thủ người Việt tên Himass đối mặt với án treo giò. KRAFTON lên tiếng, có cả câu chuyện về một vụ tranh cãi giữa Soopi và Mr. Pha. Đó mới là esports. Đó mới là thứ mà người đọc cần được nghe. Vậy mà nó bị xếp thành tin phụ, trong khi một bộ ảnh cosplay được tôn vinh là tin chính. Tôi không trách người viết, tôi trách hệ thống đã đào tạo ra cách nghĩ đó.

Phần lõi: Giải phẫu một bài viết bị gắn nhầm nhãn

Một bài viết esports cần những gì?

Hãy cùng tôi làm một phép thử. Bất kỳ bài phân tích esports nào cũng phải trả lời được một trong những câu hỏi sau: trận đấu diễn ra theo thể thức nào, đội hình ra sao, patch mới thay đổi điều gì, meta đang dịch chuyển về hướng nào, cầu thủ có phong độ ra sao, nhà tài trợ chi bao nhiêu tiền, chế tài nào đang được áp dụng. Bài viết về Shimakaze không trả lời được câu nào trong số đó. Nó không có tên giải đấu. Không có tên đội tuyển. Không có tên huấn luyện viên. Không có patch, không có tỷ lệ thắng, không có ống kính chiếu chậm, không có một pha xử lý nào đáng để tua lại.

Cái mà bài viết thực sự có là một nhân vật hư cấu, một người mẫu ảnh, và một lời khen. Nếu tôi đặt bài này cạnh một bài phân tích về chế độ cấm chọn ở DOTA 2 hay một bài về lối đi rừng của đội tuyển Valorant Việt Nam, sự khác biệt sẽ rõ ràng đến mức không cần bàn cãi. Nhưng vì cả hai đều được dán nhãn esports, người đọc bắt đầu tin rằng chúng cùng một loại. Đó là cách một tòa soạn vô tình dạy độc giả rằng esports chỉ là một trò tiêu khiển.

Cỗ máy quảng bá của gacha và vòng quay truyền thông mà ai cũng nhầm

Tôi không nói số liệu, tôi kể chuyện bằng số liệu — và đôi khi chuyện hay hơn số liệu. Vậy để tôi kể cho các bạn nghe một câu chuyện về cách một nhân vật game gacha trở nên nổi tiếng. Đầu tiên, nhà phát hành thiết kế một nhân vật có ngoại hình bắt mắt. Tai thỏ, trang phục hải quân, sự kết hợp giữa vẻ đáng yêu và khí chất chiến binh. Đó là công thức đã được tối ưu hóa để tạo ra sự lan truyền trong cộng đồng fan. Tiếp theo, các cosplayer chọn nhân vật này để hóa thân. Họ chụp ảnh, đăng tải, và các trang tin sử dụng ảnh của họ làm nội dung. Người hâm mộ của Azur Lane xem, người hâm mộ cosplay nói chung cũng xem. Sự lan tỏa qua lại tạo ra một vòng quay: nhân vật càng nổi tiếng thì càng có nhiều cosplayer, càng có nhiều cosplayer thì càng có nhiều bài viết, càng có nhiều bài viết thì càng nhiều người biết đến trò chơi.

Vòng quay đó có một tên gọi. Nó được gọi là tiếp thị nội dung người hâm mộ, một thứ mà ngành công nghiệp game gacha sử dụng hết sức triệt để. Nhưng nó không phải là thể thao điện tử. Không một trận đấu nào diễn ra trong vòng quay này. Không một chiến thuật nào được thử nghiệm. Không có đội thắng, không có đội thua, không có nhà vô địch. Nếu tôi dùng vòng quay này để đánh giá sức khỏe của ngành esports, tôi sẽ kết luận rằng một cô gái mặc váy hải quân đang là vận động viên vĩ đại nhất mùa giải. Và đó là một kết luận vô nghĩa.

Điều đáng buồn là các trang tin thể thao điện tử Việt Nam đang chạy theo chính cái vòng quay vô nghĩa đó. Vì sao? Vì nó rẻ. Một bộ ảnh cosplay thì không cần phân tích, không cần phỏng vấn tuyển thủ, không cần xem lại băng ghi hình. Nó chỉ cần tải ảnh, viết vài lời khen, đăng lên và chờ lượt xem. Trong khi đó, một bài phân tích về vụ Himass bị treo giò ở PUBG Asia Stars đòi hỏi phải đọc luật, phải kiểm tra tuyên bố của KRAFTON, phải đối chiếu lời kể của Soopi và Mr. Pha. Tốn thời gian, tốn công sức, và có thể gây tranh cãi với các bên liên quan. Trang tin chọn bài dễ viết hơn, nhưng lại gắn cho nó một cái nhãn danh giá để giữ chân độc giả. Đó là một dạng lười biếng có hệ thống.

Nếu người hâm mộ Shimakaze bị tính vào khán giả esports thì sao?

Bây giờ tôi sẽ nói về một kịch bản mà tôi tự bịa ra. Các bạn hãy nghe kỹ, vì tôi sẽ nói rõ đây là một sự bịa có chủ đích. Giả sử một nhà tài trợ muốn đầu tư vào esports Việt Nam. Họ mở bảng dữ liệu, thấy một bài viết về Shimakaze có đến hàng trăm nghìn lượt xem, trong khi bài viết về trận chung kết PUBG chỉ có vài chục nghìn. Họ kết luận rằng esports Việt Nam đang phát triển thần tốc nhờ nội dung cosplay. Họ đổ tiền vào tài trợ cho các buổi chụp ảnh nhân vật, thay vì tài trợ cho một đội tuyển thật sự. Họ tin rằng một cô gái đội tai thỏ có thể bán được nhiều vé hơn một trận đấu định mệnh. Khi trận đấu thật sự diễn ra, chẳng còn ai xem, nhà tài trợ rút tiền, và cả ngành thể thao điện tử gánh hậu quả.

Tôi vừa bịa ra một câu chuyện. Tôi nói thẳng vậy để các bạn không nhầm lẫn giữa một kịch bản giả định và một sự kiện có thật. Nhưng kịch bản này được xây dựng từ một logic rất thật: nếu các trang tin cứ tiếp tục trộn lẫn nội dung cosplay với nội dung esports, dữ liệu sẽ trở nên rác, và người ra quyết định sẽ nhìn vào đống rác đó để đặt cược tương lai của cả một ngành công nghiệp. Tôi đã chứng kiến điều này trước đây, khi bóng đá Việt Nam chưa có dữ liệu chuẩn và các nhà tài trợ phải tin vào những lời đồn. Kết quả là tiền đổ vào sai chỗ còn nhanh hơn một pha phản lưới nhà.

Câu chuyện esports thật lại nằm ở cuối trang

Tôi muốn các bạn dừng lại một giây và nghĩ về Himass. Cầu thủ PUBG người Việt đối mặt với án treo giò trong giải Asia Stars. KRAFTON lên tiếng, câu chuyện có tranh cãi, có lời tố cáo, có cả sự can thiệp của nhà phát hành. Đây mới là chất liệu mà một người làm bình luận thể thao điện tử cần. Đây mới là thứ có thể tạo ra những cuộc tranh luận sôi nổi trong hội nhóm, những bài phân tích chiến thuật, những câu hỏi về luật lệ và tính công bằng của giải đấu. Một giây trên sóng trực tiếp đủ thiêu rụi mười năm bản lĩnh — câu nói đó áp dụng cho Himass, cho bất kỳ tuyển thủ nào, chứ không áp dụng cho một bộ ảnh cosplay.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi có thể khẳng định rằng một vụ treo giò gây tranh cãi bao giờ cũng có sức sống truyền thông lâu hơn một bộ ảnh đẹp. Vì nó chạm vào cảm xúc của người hâm mộ. Nó khiến họ tức giận, thất vọng, hy vọng. Nó khiến họ đòi công lý. Một bộ ảnh cosplay chỉ khiến họ gật gù trong hai giây rồi kéo xuống tiếp. Vậy mà biên tập viên của trang tin đó đã quyết định đặt bộ ảnh ở vị trí chính, còn Himass thì bị đẩy xuống mục tin liên quan. Tôi không nói rằng cosplay không xứng đáng có một vị trí trên trang. Tôi nói rằng nó không xứng đáng mang tên esports.

Sự lây lan của bệnh phân loại

Có một căn bệnh đang lây lan trong làng truyền thông thể thao điện tử Việt Nam. Nó bắt đầu từ một bài viết nhỏ, một biên tập viên chọn đường tắt, một nhãn dán sai. Rồi bài thứ hai, bài thứ ba. Sau một mùa giải, khái niệm esports trở thành một cái túi đựng tất cả những gì liên quan đến game. Người chơi game không cần biết thi đấu, đội tuyển không cần có thành tích, người viết không cần hiểu luật. Tất cả chung một chỗ. Và khi khái niệm trở nên vô nghĩa, thì ngành công nghiệp mà khái niệm đó mô tả cũng trở nên vô nghĩa theo.

Tôi đã từng chứng kiến sự xuống dốc của bóng đá Việt Nam ở giai đoạn mà các nhà báo không phân biệt được chiến thuật với việc ghi bàn. Người ta chỉ cần một cú sút đẹp là đủ để viết một bài dài ca ngợi. Không ai hỏi vì sao đội thua, không ai xem băng hình để phân tích các tình huống chuyền bóng chết. Kết quả là các HLV giỏi bị bỏ quên, các cầu thủ kỹ thuật bị đánh giá thấp, và những người hiểu bóng đá thật sự thì bỏ đi làm nơi khác. Tôi không muốn esports Việt Nam đi vào vết xe đổ đó. Nhưng khi một bài viết về Shimakaze được dán nhãn esports, tôi thấy con đường đó rất rõ ràng.

Góc nhìn ngược: Có khi tôi sai — và chính tôi cũng từng sửa sai bằng cách mắc thêm sai lầm

Tôi sẽ dành một phút để tự vấn. Có thể tôi đang nhìn mọi thứ quá cứng nhắc. Có thể esports, ở Việt Nam, không cần phải giống hệt những gì tôi học được trên thế giới. Nếu một đứa trẻ lần đầu biết đến Azur Lane thông qua bộ ảnh cosplay, rồi sau đó tò mò tìm hiểu về game, rồi một ngày nào đó chơi thử một trò chơi thể thao điện tử thật sự, thì phải chăng bài viết về Shimakaze cũng có một vai trò trong hệ sinh thái? Tôi không thể phủ nhận điều đó. Mọi ngành công nghiệp đều cần điểm vào. Cosplay có thể là một cánh cổng, cũng giống như bóng đá đường phố đã từng là cánh cổng cho những đứa trẻ nghèo yêu thích trái bóng.

Ngày tôi đọc sai tên cầu thủ, cả nước nhớ tôi hơn cả trận đấu. Đó là một kỷ niệm nhục nhã, nhưng nó cũng dạy tôi một bài học quý giá: sai lầm không phải là điểm kết thúc. Một lỗi sai, nếu được nhìn nhận đúng cách, có thể trở thành một cuộc đối thoại. Vậy nên có thể tôi đã sai khi gọi việc gắn nhãn esports cho bài cosplay là một thảm họa. Có thể nó chỉ là một cơ hội để chúng ta nói về việc chúng ta muốn ngành này đi về đâu.

Nhưng tôi vẫn giữ một lập trường: nếu chúng ta không gọi đúng tên sự vật, chúng ta sẽ không bao giờ xây dựng được một nền móng vững chắc. Khi tôi phát âm sai tên Modrić, tôi đã chọn cách xem lại băng ghi hình và sửa lỗi trước toàn bộ khán giả. Tôi không chọn cách viết một bài ca ngợi sai lầm của mình. Tương tự, trang tin kia có thể tiếp tục đăng bài về cosplay, nhưng họ cần phải đặt nó đúng chỗ: mục giải trí, mục game, mục văn hóa đại chúng. Đừng gọi nó là esports. Và nếu họ công khai sửa lại, tôi sẽ là người đầu tiên vỗ tay cho họ.

Kết luận: Hãy gọi đúng tên trò chơi

Tôi có một dự đoán có thể kiểm chứng. Trước khi mùa giải kết thúc, sẽ có thêm ít nhất một trang tin thể thao điện tử Việt Nam đăng một bài viết về gacha, cosplay hoặc một sự kiện văn hóa đại chúng nào đó vào đúng chuyên mục esports. Không phải vì họ độc ác, mà vì họ sợ hãi. Họ sợ mất lượt xem, sợ bị bỏ lại phía sau, sợ phải làm những bài viết khó. Và khi đó, tôi sẽ viết tiếp một bài nữa, không phải để chê bai, mà để nhắc nhở.

Từ khi bóng đá ngủ đông, tôi học cách mơ bằng dữ liệu. Dữ liệu là thứ duy nhất không biết nói dối, nhưng nó sẽ nói dối nếu chúng ta nhét vào nó những thứ không thuộc về nó. Hãy để Shimakaze là một nhân vật đáng yêu, hãy để Thiết Thủ Khiếu Thú có được những lời khen xứng đáng, hãy để cộng đồng cosplay phát triển rực rỡ. Nhưng đừng để họ gánh vác những kỳ vọng của một ngành công nghiệp mà họ không thuộc về. Và hãy để Himass, cùng những tuyển thủ PUBG, được nhìn thấy đúng vị trí của họ — vị trí của những người chiến đấu thật sự trên chiến trường thể thao điện tử. Khi các bạn đã sẵn sàng gọi đúng tên mọi thứ, tôi sẽ ngồi xuống và cùng các bạn nói chuyện về một mùa giải dài hơi, nơi không có phép màu nào ngoài những game thủ biết cách biến dữ liệu thành chiến thắng.