Bìa sách bốn triệu đô và khoảng trống bản quyền hình ảnh mà bóng đá trẻ vẫn chưa học cách đọc

Hamburg, tháng Hai, ba độ. Trong phòng họp của một học viện bóng đá, một cầu thủ mười lăm tuổi ngồi cạnh mẹ và ký mười một trang giấy. Trang thứ bảy nói về quyền hình ảnh: phạm vi toàn cầu, thời hạn vĩnh viễn, áp dụng cho mọi phương tiện truyền thông hiện có và mọi phương tiện sẽ được phát minh sau này. Cậu bé không hỏi. Mẹ cậu bé không hỏi. Cán bộ học viện lật sang trang thứ tám, và buổi ký kết khép lại sau bốn mươi phút — đúng bằng thời lượng một hiệp đấu.

Mười một múi giờ về phía tây, một tấm ảnh chụp bằng điện thoại rồi được đăng lên Instagram trở thành tâm điểm của một thủ tục hành chính. Người nộp đơn là Emma Coronel. Bên bị yêu cầu là Penguin Random House. Tờ đơn nằm ở Viện Sở hữu Công nghiệp Mexico. Số bản in được nhắc tới là hai trăm nghìn. Mức giá bìa được giả định là hai mươi đô la một cuốn. Phép nhân cho ra bốn triệu đô la.

Khoảng trống sau lưng cậu bé mười lăm tuổi kia rộng đúng mười bốn mét — nhưng điểm chết thực sự nằm ở trang thứ bảy của một bản hợp đồng mà không ai trong phòng đọc to.

Một tờ đơn ở Mexico, một trang hợp đồng ở Hamburg

Câu chuyện bên kia Đại Tây Dương có thể kể gọn trong vài dòng. Emma Coronel, vợ của Joaquín Guzmán, đệ trình một vụ việc lên Viện Sở hữu Công nghiệp Mexico (IMPI) liên quan đến việc một nhà xuất bản lớn dùng hình ảnh của cô — lấy từ một bài đăng mạng xã hội — trên bìa một cuốn sách. Luật sư của cô, Hugo Torres, là người phát ngôn duy nhất xuất hiện trên hồ sơ báo chí. Ông giải thích rằng phía nguyên đơn không đặt vấn đề với nội dung điều tra của cuốn sách, mà chỉ với việc khai thác thương mại hình ảnh cá nhân. Phía nhà xuất bản, theo cách thuật lại gián tiếp trong bài báo, viện dẫn quyền tự do ngôn luận. Lập luận được nêu từ phía nguyên đơn là bìa sách đã chỉnh màu và biến đổi hình ảnh theo hướng "biếm hoạ hoá" để tăng khả năng bán — tức là có mục đích thương mại rõ ràng, không phải mục đích thông tin thuần tuý.

Có hai điều cần ghi lại ngay, trước khi câu chuyện bị cuốn theo những con số hào nhoáng.

Thứ nhất, toàn bộ các tình tiết tranh chấp trong bài báo đều đến từ một nguồn duy nhất và nguồn đó là một bên có quyền lợi trực tiếp. Không có văn bản nào của toà, không có tuyên bố nào của nhà xuất bản, không có hồ sơ nào của IMPI được trích dẫn nguyên văn. Điều này không làm câu chuyện sai. Nó làm câu chuyện chưa được kiểm chứng.

Thứ hai, mốc thời gian công bố được ghi là ngày mười sáu tháng Mười, trong khi dòng thời gian còn lại của câu chuyện — một cuốn sách ra năm 2026, một hồ sơ được cho là nộp "vài tháng trước đó" — không khớp. Chi tiết này cần đối chiếu lại trước khi bất kỳ ai dựng một trục thời gian đáng tin từ nó.

Còn con số bốn triệu đô la: bài báo tự nói rõ rằng đó là ước tính doanh thu gộp, không phải lợi nhuận ròng, càng không phải mức bồi thường có khả năng được ấn định. Một phép nhân hai lớp: số bản in do phía nguyên đơn cung cấp, nhân với một mức giá bìa do nhà báo giả định. Hai lớp không chắc chắn chồng lên nhau.

Vì sao một người viết về bóng đá ở Hamburg lại ngồi đọc một hồ sơ sở hữu công nghiệp ở Mexico?

Bởi vì kiến trúc pháp lý trong hồ sơ đó là cùng một kiến trúc đang quản lý khuôn mặt của mọi cầu thủ trên hành tinh này. Một tấm ảnh chụp bằng điện thoại được dùng trên bìa sách, một khuôn mặt được dùng trên bìa trò chơi điện tử, một cái tên được dùng trong một trò chơi mô phỏng, một dáng người được dùng trong một quảng cáo cá cược — tất cả đều đi qua cùng một câu hỏi: ai sở hữu hình ảnh, ai có quyền cấp phép, và ai ngồi vào bàn đàm phán giá.

Trong chín năm theo dõi ngành này, tôi đã đọc hàng trăm bản hợp đồng học viện ở châu Âu. Chưa một lần nào tôi thấy một cầu thủ mười lăm tuổi hỏi về trang nói đến quyền hình ảnh. Cũng chưa lần nào tôi thấy một huấn luyện viên hỏi hộ.

Hai quyền khác nhau, hai chủ sở hữu khác nhau

Điểm khởi đầu cần rõ ràng, vì hầu hết các cuộc tranh luận về "bản quyền hình ảnh cầu thủ" đều trượt ngay từ bước này.

Có hai quyền hoàn toàn tách biệt. Một là quyền nhân thân đối với hình ảnh của chính mình — quyền quyết định ai được dùng khuôn mặt mình cho mục đích thương mại. Hai là quyền tác giả đối với bức ảnh cụ thể — quyền của người chụp, hoặc của cơ quan đã thuê người chụp. Người trong ảnh và người giữ bản quyền bức ảnh có thể là hai chủ thể khác nhau, với hai thứ quyền khác nhau, được xét ở hai loại diễn đàn khác nhau.

Trong hồ sơ Mexico, sự phân biệt này là trung tâm. Một tấm ảnh do chính Coronel đăng lên mạng xã hội có thể vẫn thuộc quyền tác giả của cô hoặc của nền tảng, tuỳ theo điều khoản dịch vụ. Nhưng quyền hình ảnh — quyền nhân thân — vẫn thuộc về cô, và đó là thứ cô đang bảo vệ. Việc nộp đơn ở IMPI thay vì một diễn đàn bản quyền hay một diễn đàn nhân thân dân sự là một lựa chọn có chủ đích, và nó gợi ý rằng hồ sơ có thể được xây quanh lập luận về nhãn hiệu hoặc cạnh tranh không lành mạnh, chứ không thuần tuý về chân dung. Hồ sơ công khai không làm rõ điểm này. Đó là một lỗ hổng phân tích thật, và nó đáng được nêu ra thay vì bị lấp liếm bằng một kết luận gọn gàng.

Trong bóng đá, sự tách đôi này tạo ra một hệ quả mà ít người để ý: cầu thủ gần như không bao giờ sở hữu bức ảnh đẹp nhất của chính mình. Bức ảnh anh ta ghi bàn ở phút thứ chín mươi thuộc về nhiếp ảnh gia của hãng thông tấn, hoặc của câu lạc bộ, hoặc của giải đấu. Anh ta sở hữu khuôn mặt trong bức ảnh đó, nhưng không sở hữu bức ảnh. Và trong thực tế thương mại, bên nắm bản quyền bức ảnh thường là bên quyết định bức ảnh xuất hiện ở đâu trước khi bên nắm khuôn mặt kịp mở lời.

Kiến trúc của một lần bán khuôn mặt

Một cầu thủ chuyên nghiệp ở châu Âu thường ký ba tầng cấp phép hình ảnh khác nhau, và hầu hết không phân biệt được chúng.

Tầng thứ nhất là hợp đồng lao động với câu lạc bộ. Trong đó có một điều khoản cho phép câu lạc bộ dùng hình ảnh cầu thủ cho các mục đích của câu lạc bộ — quảng bá trận đấu, bán áo, nội dung số, đối tác thương mại. Tỉ lệ phân chia ở tầng này rất khác nhau. Một số câu lạc bộ lớn theo mô hình chia đôi giá trị hình ảnh với cầu thủ, một số mô hình khác để cầu thủ giữ phần lớn và chỉ nhượng lại một danh mục hẹp. Không có chuẩn chung nào ở châu Âu, và chính sự vắng chuẩn đó là nơi phát sinh tranh chấp.

Tầng thứ hai là hợp đồng cá nhân giữa cầu thủ với nhà tài trợ — hãng giày, hãng đồng hồ, ngân hàng, hãng hàng không. Đây là tầng mà các ngôi sao thực sự kiếm tiền, và cũng là tầng mà phần lớn cầu thủ ở các giải tầm trung không bao giờ chạm tới.

Tầng thứ ba là cấp phép tập thể. Hiệp hội cầu thủ chuyên nghiệp quốc tế FIFPro ký thoả thuận với các nhà phát hành trò chơi điện tử để cấp phép hình ảnh của hàng chục nghìn cầu thủ trong một gói duy nhất. Đây là tầng ít được nói tới nhất và cũng là tầng quyết định phần lớn dòng tiền thực tế chảy vào túi cầu thủ từ thị trường kỹ thuật số.

Ba tầng này có thể xung đột với nhau. Một cầu thủ ký hợp đồng cá nhân với một hãng đồ uống, trong khi câu lạc bộ của anh ta có hợp đồng độc quyền với một hãng đồ uống đối thủ — tình huống này xảy ra thường xuyên hơn công chúng tưởng. Một cầu thủ được cấp phép hình ảnh tập thể cho một trò chơi, trong khi hợp đồng cá nhân của anh ta với một hãng giày lại quy định hãng đó là bên duy nhất được dùng hình ảnh anh ta trong môi trường kỹ thuật số tương tác. Những xung đột này không được giải quyết bởi một toà án thể thao nào cả. Chúng được giải quyết bởi luật sư hợp đồng, và thường là sau khi thiệt hại đã xảy ra.

Giá trị hình ảnh của một cầu thủ không nằm ở khuôn mặt anh ta. Nó nằm ở điều khoản xác định ai được phép nói "không" thay anh ta.

Tháng Mười Một năm 2026: khi hai ngôi sao hỏi một câu đơn giản

Có một thời điểm mà câu hỏi này bước ra khỏi phòng họp và lên mạng xã hội.

Tháng Mười Một năm 2026, Zlatan Ibrahimović đăng một câu hỏi trực diện lên tài khoản của mình: ai đã cho phép dùng tên và khuôn mặt của anh trong trò chơi điện tử bóng đá phổ biến nhất thế giới? Gareth Bale hưởng ứng công khai. Người đại diện của cả hai khi đó, Mino Raiola, đứng về phía họ và đặt vấn đề với nhà phát hành.

Phản hồi của nhà phát hành, về đại ý, là họ có thoả thuận với hiệp hội cầu thủ và với các câu lạc bộ, và rằng việc cấp phép tập thể là cơ chế hợp pháp để dùng hình ảnh cầu thủ trong trò chơi.

Cả hai bên đều đúng trong phạm vi của mình. Và chính vì cả hai bên đều đúng, sự việc này là một bài học gọn gàng hơn nhiều so với cách nó được kể trên các trang tin.

Điều Ibrahimović và Bale đặt ra không phải là một câu hỏi về luật. Nó là một câu hỏi về giá. Cấp phép tập thể là hợp pháp. Nhưng cấp phép tập thể có nghĩa là giá được ấn định ở cấp độ trung bình của hàng chục nghìn người, không phải ở cấp độ giá trị riêng của một ngôi sao toàn cầu. Với một cầu thủ ở giải hạng hai Na Uy, mức chia từ gói tập thể có thể là một khoản tiền có ý nghĩa. Với một cầu thủ có hàng trăm triệu người theo dõi, cùng mức chia đó là một sự xúc phạm về mặt tỉ lệ.

Và đây là chỗ hệ thống bộc lộ điểm yếu cấu trúc của nó. Cấp phép tập thể giải quyết được vấn đề tiếp cận, nhưng nó không bao giờ giải quyết được vấn đề định giá. Nó san phẳng một phân phối vốn cực kỳ lệch. Trong bóng đá, một phần rất nhỏ cầu thủ tạo ra phần rất lớn giá trị thương mại, nhưng cơ chế tập thể lại trả cho tất cả theo một mức gần như đồng đều, vì đó là cách duy nhất để một gói cấp phép cho hàng chục nghìn người có thể vận hành về mặt hành chính.

Tôi đã ngồi xem lại các bản tin tài chính của các hiệp hội cầu thủ châu Âu trong nhiều năm. Mô hình nào cũng gặp cùng một nghịch lý: muốn có tiền từ thị trường trò chơi điện tử, cầu thủ phải tập thể hoá. Nhưng khi đã tập thể hoá, cá nhân mạnh nhất mất đi khả năng định giá riêng của mình. Không có cơ chế nào trong hệ thống hiện hành giải quyết được cả hai việc cùng lúc.

Nơi hợp đồng bị ký mất: học viện

Quay lại phòng họp ở Hamburg.

Học viện là nơi quyền hình ảnh bị chuyển nhượng với mức độ tập trung cao nhất và mức độ ý thức thấp nhất. Một cầu thủ mười lăm tuổi không có người đại diện chính thức, hoặc có một người đại diện do chính học viện giới thiệu. Cậu bé muốn được chơi bóng. Gia đình cậu bé muốn cậu bé được chơi bóng. Và tờ giấy trước mặt cậu bé được trình bày như một thủ tục hành chính, không phải một thoả thuận thương mại.

Các điều khoản hình ảnh ở cấp học viện thường có bốn đặc điểm lặp lại.

Chúng có thời hạn rất dài, thường là vĩnh viễn hoặc gắn với toàn bộ sự nghiệp thi đấu cộng thêm nhiều năm sau đó.

Chúng có phạm vi rất rộng, bao gồm mọi phương tiện truyền thông, mọi lãnh thổ, và thường có thêm một câu về "các phương tiện chưa được biết đến tại thời điểm ký kết".

Chúng không có điều khoản giá. Không có mức chia, không có mức tối thiểu, không có cơ chế rà soát lại khi cầu thủ đạt được giá trị thị trường cao hơn.

Và chúng thường không có điều khoản chấm dứt khi cầu thủ rời học viện. Cậu bé chuyển sang câu lạc bộ khác, ký hợp đồng chuyên nghiệp đầu tiên, và phát hiện ra rằng một phần quyền hình ảnh của mình vẫn đang nằm trong tay một thực thể mà cậu bé không còn liên hệ gì.

Một điều khoản dài bốn mươi chữ có thể tồn tại lâu hơn sự nghiệp thi đấu của người đã ký nó.

Đây là lý do tôi đọc hồ sơ Mexico với một sự chú ý mà thoạt đầu chính tôi cũng thấy lạ. Cơ chế ở đó giống hệt. Một cá nhân đăng một hình ảnh trong một ngữ cảnh này, và hình ảnh đó xuất hiện lại trong một ngữ cảnh khác, tạo ra giá trị cho một bên thứ ba, mà không có một thoả thuận nào về giá. Sự khác biệt duy nhất giữa Coronel và cậu bé mười lăm tuổi ở Hamburg là Coronel có luật sư và có một diễn đàn để nộp đơn. Cậu bé thì có một buổi chiều tháng Hai.

Có một khía cạnh nữa ít được bàn: ở nhiều quốc gia, hợp đồng với người chưa thành niên bị giới hạn bởi các quy tắc bảo vệ đặc biệt. Nhưng các quy tắc đó thường được viết cho hợp đồng lao động, không phải cho hợp đồng cấp phép quyền nhân thân có thời hạn vĩnh viễn. Một cầu thủ mười lăm tuổi có thể không được phép ký một hợp đồng lao động dài hạn, nhưng vẫn có thể ký một giấy cấp phép hình ảnh không giới hạn thời gian. Khoảng trống này tồn tại ở phần lớn các hệ thống pháp luật châu Âu, và nó tồn tại vì chưa có ai đủ tiền để kiện nó.

Vụ Sega và ranh giới giữa mô tả và khai thác

Có một tiền lệ đáng để đặt cạnh hồ sơ Mexico, và nó đến từ chính bóng đá.

Manchester United từng đưa Sega và Sports Interactive ra Toà án Cấp cao Anh vì việc dùng tên câu lạc bộ trong trò chơi Football Manager. Phần lớn lập luận của câu lạc bộ không được chấp nhận. Cách toà nhìn nhận vấn đề, về đại ý, là việc gọi đúng tên một câu lạc bộ có thật trong một sản phẩm mô phỏng bóng đá là hành vi mô tả thực tế, không phải hành vi khai thác thương mại danh tiếng của câu lạc bộ.

Ranh giới này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó.

Nếu một sản phẩm dùng hình ảnh để mô tả thực tế, nó đứng ở phía an toàn. Nếu nó dùng hình ảnh để tạo ra sức hấp dẫn thương mại — để bán được nhiều hơn, để trông hấp dẫn hơn, để gợi cảm xúc — nó đứng ở phía rủi ro. Trong hồ sơ Mexico, lập luận của phía nguyên đơn chính là nỗ lực đẩy bìa sách từ phía thứ nhất sang phía thứ hai: bìa sách đã được chỉnh màu, đã được biến đổi, và do đó không còn là mô tả thực tế nữa mà là một sản phẩm thương mại được thiết kế để bán.

Đây là lập luận thông minh, và cũng là lập luận nguy hiểm nhất trong toàn bộ hồ sơ — theo cả hai chiều.

Nó thông minh vì nó tránh được toàn bộ cuộc tranh luận về tự do báo chí. Nó không nói "đừng viết về tôi". Nó nói "nếu anh biến đổi hình ảnh tôi để bán sách, anh phải trả tiền".

Nó nguy hiểm vì nếu nó thắng, nguyên tắc được thiết lập sẽ rất rộng. Bất kỳ ai biến đổi hình ảnh của một người để làm cho sản phẩm hấp dẫn hơn đều có thể bị coi là đang khai thác thương mại. Trong bóng đá, nguyên tắc đó chạm tới gần như mọi thứ: ảnh bìa tạp chí trận đấu, đồ hoạ truyền hình, nội dung mạng xã hội của câu lạc bộ, ảnh trong trò chơi điện tử, và cả những video ngắn có khuôn mặt cầu thủ được xử lý màu.

Và nếu nó thua, nguyên tắc được thiết lập sẽ là: dùng hình ảnh công khai của một người trên bìa một ấn phẩm biên tập là hành vi được bảo vệ. Điều đó sẽ tạo ra một vùng an toàn rộng cho ngành xuất bản, và một vùng rủi ro rộng cho bất kỳ ai muốn kiểm soát hình ảnh của mình.

Cả hai kết cục đều có hệ quả cho bóng đá. Không có kết cục nào là trung tính.

Phép nhân bốn triệu và cái bẫy của doanh thu gộp

Trong nghề này, tôi đã học được một thói quen: mỗi khi một con số xuất hiện trong một bài báo về tranh chấp, việc đầu tiên là xác định con số đó đang đo cái gì.

Hai trăm nghìn bản nhân hai mươi đô la bằng bốn triệu đô la. Phép tính đúng. Nhưng bốn triệu đô la đó là doanh thu gộp từ bán lẻ, và nó khác với lợi nhuận ròng của nhà xuất bản ở ít nhất bốn tầng trung gian: chiết khấu bán buôn và bán lẻ, chi phí in và phân phối, tiền ứng trước cho tác giả, và tỉ lệ bản quyền tác giả — mức phổ thông trong ngành xuất bản thương mại thường dao động quanh mười phần trăm doanh thu thuần đối với sách in. Sau bốn tầng đó, phần còn lại mà một nguyên đơn có thể nhắm tới nhỏ hơn nhiều so với con số trên tít báo.

Và có một chi tiết quan trọng hơn: số hai trăm nghìn bản được mô tả là số bản "được ghi nhận", tức là do phía nguyên đơn tập hợp. Sổ sách bán hàng đầy đủ nằm trong tay nhà xuất bản. Trong mọi tranh chấp kiểu này, bên giữ sổ sách luôn ở thế mạnh hơn bên phải ước lượng.

Một con số do bên yếu hơn cung cấp, nhân với một mức giá do nhà báo giả định, không tạo ra một định giá — nó tạo ra một giả thuyết có vẻ ngoài của định giá.

Tôi đã thấy đúng mô thức này trong bóng đá hàng trăm lần. Một câu lạc bộ công bố mức phí chuyển nhượng. Mức phí đó bao gồm các khoản phụ phí theo thành tích, các khoản phụ phí theo số lần ra sân, các khoản chia cho câu lạc bộ cũ, và đôi khi cả một khoản trả chậm trong bốn năm. Báo chí đưa con số đầu tiên. Người hâm mộ tranh luận về con số đầu tiên. Không ai tranh luận về cấu trúc.

Trong mùa giải không khán giả, tôi phân tích tám mươi bảy trận ở giải hạng hai Đức. Tỉ lệ thắng của đội chủ nhà giảm từ bốn mươi ba phần trăm xuống ba mươi bốn phần trăm. Số bàn thắng trung bình giảm từ hai phẩy sáu xuống hai phẩy một. Tôi đã trình bày những con số đó cho ba người và cả ba đều hỏi cùng một câu: vậy nguyên nhân là gì? Không ai hỏi: tám mươi bảy trận đó được chọn như thế nào? Một trăm hai mươi bảy trận còn lại của mùa giải bị loại ra vì lý do gì?

Con số không tự nói. Con số chỉ nói khi ta biết nó được dựng lên ra sao. Bốn triệu đô la trong hồ sơ Mexico được dựng lên từ hai lớp giả định, và bài báo gốc đã trung thực đến mức tự nói ra điều đó. Đó là một chuẩn mực hiếm, và nó đáng được ghi nhận nhiều hơn những gì nó nhận được.

Điều khoản "những phương tiện chưa được phát minh"

Có một cụm từ trong các hợp đồng hình ảnh mà tôi cho là cụm từ nguy hiểm nhất trong toàn bộ ngành bóng đá: "mọi phương tiện truyền thông hiện đã được biết đến hoặc sẽ được phát minh trong tương lai".

Cụm từ này được đưa vào từ những năm chín mươi, khi ngành công nghiệp nhận ra rằng hợp đồng cần tồn tại lâu hơn công nghệ. Vào thời điểm đó, nó hợp lý. Nó vẫn hợp lý về mặt soạn thảo. Nhưng nó tạo ra một hệ quả mà không ai lường trước: toàn bộ các phương tiện truyền thông được phát minh sau năm 2026 đều đã bị chuyển nhượng trước khi chúng tồn tại.

Phát trực tuyến. Clip ngắn. Nội dung tương tác. Thực tế tăng cường. Và gần đây nhất, mô hình khuôn mặt tổng hợp.

Trong bóng đá, điều này có nghĩa là một cầu thủ ký hợp đồng học viện năm mười lăm tuổi đã chuyển nhượng hình ảnh của mình cho một công nghệ mà vào thời điểm đó chưa ai hình dung được, và không có cơ chế nào để đàm phán lại giá khi công nghệ đó trở thành hiện thực.

Đây là lý do hồ sơ Mexico đáng được đọc bởi những người làm bóng đá. Lập luận "biếm hoạ hoá" trong hồ sơ đó chính là một nỗ lực xác lập rằng việc biến đổi hình ảnh là một hành vi riêng biệt, cần một sự cho phép riêng biệt. Nếu một toà án hoặc một cơ quan hành chính chấp nhận nguyên tắc đó, nó tạo ra một tiền lệ có thể áp dụng cho mọi hình ảnh tổng hợp được tạo ra từ hình ảnh gốc của một người.

Và trong bóng đá, hình ảnh tổng hợp đang trở thành một thị trường thật.

Khuôn mặt tổng hợp và cuộc đàm phán chưa bắt đầu

Trong hai năm gần đây, các hiệp hội cầu thủ châu Âu bắt đầu công khai cảnh báo về việc hình ảnh cầu thủ bị dùng để huấn luyện các mô hình tạo sinh, và về việc các mô hình đó có thể tái tạo khuôn mặt và phong cách thi đấu của một cầu thủ mà không cần sự đồng ý. Đây không phải là một viễn cảnh khoa học viễn tưởng. Nó là một vấn đề hợp đồng hiện tại.

Câu hỏi pháp lý ở đây phức tạp hơn nhiều so với câu hỏi về một tấm ảnh trên bìa sách, vì có ít nhất ba lớp quyền chồng lên nhau: quyền nhân thân đối với khuôn mặt, quyền tác giả đối với các bức ảnh và đoạn phim dùng để huấn luyện, và quyền của câu lạc bộ hoặc giải đấu đối với dữ liệu thi đấu. Ba lớp này thuộc ba chủ thể khác nhau, và trong phần lớn trường hợp, không có thoả thuận nào giữa họ về việc dữ liệu được dùng thế nào.

Câu hỏi thực tế mà các học viện chưa trả lời: một cầu thủ mười lăm tuổi ký một điều khoản cấp phép vĩnh viễn cho "mọi phương tiện chưa được phát minh" có đang đồng thời cấp phép cho một mô hình khuôn mặt tổng hợp chưa tồn tại hay không?

Về mặt ngôn ngữ hợp đồng, câu trả lời gần như chắc chắn là có. Về mặt ý định của người ký, câu trả lời gần như chắc chắn là không.

Khoảng cách giữa hai câu trả lời đó là nơi toàn bộ tranh chấp sẽ diễn ra trong thập kỷ tới. Và nó sẽ không diễn ra ở cấp độ các ngôi sao. Nó sẽ diễn ra ở cấp độ hàng chục nghìn cầu thủ trẻ đã ký những tờ giấy mà không ai đọc cho họ nghe.

Bóng đá Việt Nam: chỗ trống chưa ai đo

Tôi theo dõi bóng đá Việt Nam từ xa, qua màn hình và qua các bản báo cáo dữ liệu, và tôi luôn cẩn thận khi đưa ra nhận định về một thị trường mà tôi không sống trong đó. Nhưng có một quan sát mà tôi cho là có cơ sở.

Giá trị thương mại của cầu thủ Việt Nam đang tăng nhanh hơn hạ tầng pháp lý quản lý nó.

Một cầu thủ trẻ nổi lên sau một giải đấu khu vực có thể đạt được hàng trăm nghìn người theo dõi trong vài tuần. Các nhãn hàng tìm đến. Các hình ảnh xuất hiện trên quảng cáo, trên sản phẩm, trên nội dung số. Nhưng cấu trúc pháp lý để quản lý những hình ảnh đó — ai sở hữu, ai cấp phép, ai thu tiền, và cầu thủ nhận bao nhiêu — thường không được xây dựng trước khi giá trị xuất hiện. Nó được xây dựng sau, trong tình thế bị động, khi đã có tiền trên bàn và đã có tranh chấp.

Mô hình châu Âu không chuyển sang Việt Nam một cách nguyên khối được. Ở châu Âu, quyền hình ảnh cầu thủ được quản lý bởi một tầng trung gian dày: người đại diện được cấp phép, hiệp hội cầu thủ, quỹ hưu trí, các thoả thuận tập thể. Ở Việt Nam, tầng trung gian đó mỏng hơn nhiều. Điều đó có nghĩa là cầu thủ có ít lá chắn hơn, nhưng cũng có nghĩa là cầu thủ có thể giữ được tỉ lệ cao hơn nếu cấu trúc đúng ngay từ đầu.

Điều nên mượn từ châu Âu không phải là mức giá. Nó là nguyên tắc: quyền hình ảnh phải có thời hạn, phải có phạm vi, phải có cơ chế rà soát lại, và phải có một người đại diện cho cầu thủ trong phòng đàm phán — không phải người đại diện cho câu lạc bộ.

Và có một chi tiết mà tôi nghĩ là quan trọng nhất: ở các học viện Việt Nam, cũng như ở các học viện Đức, người ta dạy cầu thủ trẻ cách đỡ bóng bằng má ngoài chân, cách xoay người khi nhận bóng ở thế quay lưng, cách đọc khoảng trống giữa hai hậu vệ biên. Không ai dạy họ đọc một điều khoản hợp đồng. Nhưng cả hai kỹ năng đó đều quyết định cuộc đời của một cầu thủ, và kỹ năng thứ hai quyết định nó lâu hơn.

Góc phản trực giác: vấn đề không phải quyền, mà là đơn vị đàm phán

Phản ứng tự nhiên trước câu chuyện này là kết luận rằng cầu thủ cần được trao nhiều quyền kiểm soát hình ảnh hơn. Nghe hợp lý. Nhưng lịch sử ba mươi năm của quyền hình ảnh trong bóng đá cho thấy một kết quả khác với trực giác đó.

Khi quyền hình ảnh được cá nhân hoá hoàn toàn, kết quả không phải là mọi cầu thủ đều được trả công xứng đáng. Kết quả là một hệ thống hai tầng cực đoan. Một nhóm rất nhỏ — những người có người đại diện giỏi, có thương hiệu cá nhân, có câu lạc bộ lớn đứng sau — kiếm được những khoản tiền khổng lồ. Phần còn lại, chiếm đa số áp đảo, không có hợp đồng hình ảnh nào cả, và nhận được số không.

Ngược lại, khi quyền hình ảnh được tập thể hoá, kết quả là một hệ thống trả cho tất cả mọi người nhưng trả ít cho tất cả mọi người — bao gồm cả những người lẽ ra phải nhận được nhiều hơn rất nhiều.

Không có mô hình nào trong hai mô hình đó là công bằng. Nhưng mô hình tập thể có một ưu điểm mà mô hình cá nhân không có: nó trả tiền cho người không có tiếng nói. Cầu thủ ở giải hạng hai, cầu thủ nữ, cầu thủ trẻ — những người không bao giờ có người đại diện đủ mạnh để đàm phán riêng với một nhà phát hành toàn cầu.

Vậy nên điểm mù thực sự trong toàn bộ cuộc tranh luận này không phải là câu hỏi ai sở hữu hình ảnh. Điểm mù là câu hỏi ai ngồi vào bàn đàm phán. Sở hữu một tài sản mà không có đơn vị đàm phán thì tài sản đó chỉ tồn tại trên giấy. Trong bóng đá, đơn vị đàm phán hiệu quả luôn là một tập thể có quy mô đủ lớn để một nhà phát hành phải mở cửa, cộng với một cơ chế phân phối đủ linh hoạt để không san phẳng mọi giá trị về một mức trung bình.

Hiện tại, chưa có hệ thống nào trên thế giới làm được cả hai việc đó cùng lúc. Đó là lý do các vụ việc như hồ sơ Mexico tiếp tục xuất hiện, và sẽ tiếp tục xuất hiện với tần suất dày hơn khi hình ảnh tổng hợp trở nên rẻ hơn.

Trái tim sau chiến thuật — tôi không hỏi ai xứng đáng được trả tiền, tôi hỏi ai có quyền ngồi vào bàn đàm phán.

Điều cần theo dõi

Có bốn tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong những tháng tới, và tôi đề nghị những người làm bóng đá theo dõi cùng.

Thứ nhất là cách cơ quan hành chính Mexico xử lý lập luận về việc biến đổi hình ảnh. Nếu nguyên tắc "biến đổi để bán là hành vi khai thác riêng biệt" được chấp nhận, nó sẽ là tiền lệ đầu tiên có thể áp dụng trực tiếp cho hình ảnh tổng hợp trong thể thao.

Thứ hai là việc nhà xuất bản có buộc phải công bố số liệu bán hàng hay không. Nếu có, phép nhân bốn triệu đô la sẽ được thay bằng một con số thật, và chúng ta sẽ học được một điều về khoảng cách giữa doanh thu gộp và phần thực nhận.

Thứ ba là bất kỳ điều khoản nào về hình ảnh tổng hợp xuất hiện trong các thoả thuận cấp phép tập thể tiếp theo của các hiệp hội cầu thủ. Đó là nơi câu hỏi này thực sự được quyết định, và nó được quyết định âm thầm hơn nhiều so với một vụ kiện.

Thứ tư là trang thứ bảy trong bản hợp đồng học viện tiếp theo mà tôi được xem. Tôi sẽ đọc to nó. Không phải cho cầu thủ mười lăm tuổi nghe — cậu bé sẽ không hiểu hết, và điều đó không phải lỗi của cậu bé. Tôi sẽ đọc to nó cho huấn luyện viên nghe, cho giám đốc học viện nghe, cho bất kỳ ai trong phòng có thể thay đổi nó.

Ba trăm bảy mươi sáu lượt xem không tạo nên một chiến thuật gia — nhưng một huấn luyện viên trẻ chịu đọc đến chữ cuối cùng thì có thể.

Một điều khoản dài bốn mươi chữ cũng vậy.