Chờ bản quyền truyền hình Asiad 20 — người hâm mộ Việt Nam đứng ngồi không yên trước giờ khai cuộc

Chiều 14 tháng 9, đúng 2 giờ chiều theo giờ Nhật Bản, tiếng còi trọng tài sẽ vang lên tại một sân vận động nào đó ở Aichi hoặc Nagoya, khởi đầu cho hành trình của tuyển nữ Việt Nam tại Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20. Một ngày sau, 5 giờ chiều ngày 15 tháng 9, đến lượt đội U23 Việt Nam bước ra sân đấu trận ra quân vòng bảng. Hai trận đấu mang theo kỳ vọng của cả một quốc gia — nhưng người hâm mộ tại Việt Nam, vào thời điểm này, vẫn chưa biết mình sẽ xem bằng cách nào. Thông tin chính thức tính đến sáng 14 tháng 9 cho biết: chưa có bất kỳ đơn vị truyền hình nào tại Việt Nam tuyên bố sở hữu bản quyền phát sóng Asiad 20. Không có kênh truyền hình cáp, không có nền tảng OTT, không có thỏa thuận phát sóng mặt đất nào được công bố. Trong khi đó, ít nhất năm quốc gia Đông Nam Á khác — Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia và Philippines — đã hoàn tất thủ tục bản quyền từ trước. Nghịch lý nằm ở chỗ: theo một nguồn tin từ Tuổi Trẻ, hơn một tuần trước thời điểm này, một đơn vị trong nước được cho là đã tiến rất gần đến việc hoàn tất mua bản quyền. Đàm phán gần như đã kết thúc. Nhưng rồi — im lặng. Không có thông báo, không có lý giải, không có lý do chính thức nào được đưa ra cho sự đứt gãy đó. Trận đấu đầu tiên của tuyển nữ Việt Nam c hai mươi mốt giờ nữa sẽ bắt đầu, và người yêu bóng đá Việt Nam đứng trước viễn cảnh một buổi tối không có hình ảnh đội tuyển trên màn ảnh nhỏ. Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 — Asiad 20 — là sự kiện thể thao lớn nhất châu lục với 45 quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự, hơn 11.000 vận động viên tranh tài ở 43 môn thể thao và 469 nội dung thi đấu. Lễ khai mạc dự kiến diễn ra vào ngày 19 tháng 9 tại Nagoya. Nhưng bóng đá — luôn là môn thể thao thu hút sự chú ý lớn nhất của người hâm mộ Việt Nam — không chờ đến lễ khai mạc. Các trận đấu bóng đá bắt đầu từ ngày 14 tháng 9, trước lễ khai mạc năm ngày. Đối với tuyển nữ Việt Nam, trận ra quân diễn ra lúc 14 giờ ngày 14 tháng 9, thuộc bảng E, đối thủ là Đài Bắc Trung Hoa. Với đội U23, trận mở màn diễn ra lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9, bảng C, đối thủ là Kuwait. Hai đối thủ này nằm ở hai cực hoàn toàn khác nhau của bảng xếp hạng châu Á. Đài Bắc Trung Hoa từ lâu đã là cường quốc bóng đá nữ khu vực Đông Á, trong khi Kuwait ở phía bên kia là một đội bóng thường xuyên xuất hiện ở nhóm cuối bảng. Tuy nhiên, nguồn tin trong bài viết phân tích không cung cấp bất kỳ dữ liệu chiến thuật nào về hai đối thủ này — không có thông tin về phong cách thi đấu, đội hình, hay lịch sử đối đầu. Điều đáng chú ý là cách đặt vấn đề trong các tuyên bố trước đó của giới chức thể thao Việt Nam. Đội tuyển U23 Việt Nam được đánh giá thuộc "mâm trên" — nhóm đầu bảng xếp hạng khu vực Đông Nam Á. Tại kỳ Asiad trước, đội tuyển từng được xếp hạt giống hàng đầu, đứng ở vị trí số 1 trong bốc thăm. Nhưng chính các phân tích cũng thừa nhận rằng thứ hạng này "không được đánh giá cao dù được xếp hạt giống" — một cách nói lịch sự cho việc thành tích thực tế không tương xứng với vị thế danh nghĩa. Đây là một sự căng thẳng nội tại trong cách đóng khung kỳ vọng: vừa muốn tạo động lực tinh thần, vừa không thể bỏ qua thực tế. Trở lại vấn đề bản quyền truyền hình. Không ai biết chắc đơn vị "gần hoàn tất" đó là ai — một đài truyền hình quốc gia, một nền tảng OTT tư nhân, hay một liên doanh thương mại. Việc giữ kín danh tính này không phải là hiếm trong các vụ đàm phán bản quyền thể thao, bởi nó có thể ảnh hưởng đến vị thế đàm phán của cả hai bên. Nhưng sự mờ nhạt ấy lại để lại một khoảng trống lớn trong không gian thông tin dành cho người hâm mộ. Trên mặt trận thương mại, logic của một vụ mua bản quyền phát sóng sự kiện thể thao lớn hoạt động như sau: đơn vị mua bản quyền bỏ ra một khoản phí để có quyền phát sóng, sau đó thu hồi chi phí thông qua quảng cáo, đăng ký trả phí trên nền tảng OTT, và tài trợ thương mại. Khi sự kiện càng đến gần, "đường băng" để bán quảng cáo càng thu hẹp. Một thỏa thuận được công bố vào phút cuối hầu như chắc chắn sẽ tạo ra hệ quả trực tiếp với người xem: hoặc là mô hình trả phí — phát sóng trên nền tảng OTT có thu tiền, hoặc là phát sóng miễn phí nhưng với lượng quảng cáo dày đặc để bù đắp chi phí phát sinh. Trường hợp lý tưởng nhất — một thỏa thuận truyền hình miễn phí mở rộng — phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là liệu có cơ chế pháp lý buộc phải phát sóng miễn phí hay không. Và trong trường hợp này, dựa trên thông tin hiện có, không có quy định nào tại Việt Nam buộc một sự kiện thể thao phải được phát sóng miễn phí trên sóng truyền hình mặt đất. Sự so sánh với năm quốc gia Đông Nam Á khác tạo ra một hiệu ứng tâm lý đáng chú ý. Khi Philippines đã có bản quyền, khi Malaysia và Singapore đã sẵn sàng, khi Thái Lan và Indonesia cũng hoàn tất — Việt Nam trở thành nước duy nhất trong sáu quốc gia lớn của khu vực không có thông tin công bố. Điều này biến một vấn đề thương mại đơn thuần thành một vấn đề về mặt bằng chung của khu vực, về mức độ sẵn sàng của hạ tầng truyền thông thể thao, và về cách một thị trường lớn xử lý các quyền phát sóng quan trọng. Phải thừa nhận rằng bài viết này không phải là một bài phân tích chiến thuật bóng đá. Không có dữ liệu về đội hình, không có phân tích về phong cách chơi, không có số liệu xG hay PPDA, không có thông tin về thể lực hay chấn thương của cầu thủ. Tất cả những gì có là lịch thi đấu, nhóm đấu, và một cuộc khủng hoảng truyền hình đang diễn ra trước giờ khai cuộc. Từ góc nhìn của một người đã theo dõi bóng đá suốt mười lăm năm, đây là một trong những khoảnh khắc kỳ lạ nhất: đội tuyển sẵn sàng ra sân, nhưng người hâm mộ chưa chắc đã được nhìn thấy họ. Có một điều mà ít ai nhắc đến: bóng đá tại các đại hội thể thao đa môn thường bị phân chia quyền phát sóng theo cấu trúc phân tầng. OCA — Hội đồng Olympic châu Á — nắm quyền tổng thể, sau đó bán theo từng lãnh thổ. Môn bóng đá thường được AFC — Liên đoàn bóng đá châu Á — can thiệp ở một mức độ nhất định. Nếu đơn vị Việt Nam không kịp hoàn tất, lãnh thổ Việt Nam có thể rơi vào tay một đơn vị nắm quyền khu vực, và từ đó xuất hiện những câu hỏi pháp lý về quyền tiếp cận của khán giả nội địa — những câu hỏi mà pháp luật Việt Nam hiện tại chưa có câu trả lời rõ ràng. Tác động không chỉ dừng lại ở việc người hâm mộ không xem được trận đấu. Khi một trận bóng không được phát sóng, toàn bộ chuỗi giá trị phía sau bị đứt gãy. Các nhà tài trợ mất điểm hiển thị. Các nền tảng thương mại mất lượng tiếp cận. Niềm tin của khán giả — vốn đã bị thử thách qua nhiều mùa giải quyền phát sóng bất ổn — bị giảm sút thêm. Và quan trọng hơn, với một đội tuyển quốc gia đang cố gắng xây dựng bản sắc và thành tích, việc thiếu đi sự hiện diện trên màn ảnh là một cú giáng nhẹ vào nỗ lực kết nối với người hâm mộ. Nhìn về phía trước, có ba kịch bản có thể xảy ra. Kịch bản thứ nhất — một thỏa thuận được công bố vào phút cuối, ngay trước hoặc sau khi trận đấu đầu tiên bắt đầu, với khả năng cao là mô hình OTT trả phí. Đây là kịch bản lạc quan nhất nhưng vẫn để lại vết nhơ về sự chậm trễ. Kịch bản thứ hai — trận đấu diễn ra mà không có bản quyền nội địa, khán giả phải tìm đến các nguồn phát không chính thức hoặc nước ngoài, tạo ra một thế hệ "fan không được phép" ở chính quê nhà. Kịch bản thứ ba — đàm phán tiếp tục đứt gãy, và quyền phát sóng rơi vào tay một đơn vị khu vực không có nghĩa vụ phục vụ khán giả Việt Nam. Trận đấu đầu tiên của tuyển nữ Việt Nam cách đây chưa đầy hai mươi bốn tiếng đồng hồ. Trận ra quân của U23 cách một ngày rưỡi. Cả hai đội đều đã có mặt tại Nhật Bản. HLV và ban huấn luyện đã hoàn tất khâu chuẩn bị chiến thuật — ít nhất, hy vọng là như vậy, bởi thông tin chiến thuật gần như bị che khuất hoàn toàn bởi câu chuyện bản quyền. Người hâm mộ Việt Nam, trong lúc chờ đợi một thông báo có thể đến bất cứ lúc nào, chỉ có thể làm một điều: hy vọng rằng khi tiếng còi khai cuộc vang lên ở Aichi, sẽ có ai đó kịp bật công tắc truyền hình.