Chín ô trống của điền kinh nữ Việt Nam

Đến vòng thứ mười một của lượt chạy 5000m nữ ở vòng chung kết giải điền kinh quốc gia, tôi đã vẽ xong chín ô vuông bằng bút chì vào cuốn sổ. Không ô nào có chữ.

Khán đài B lúc đó còn khoảng bốn trăm người. Một nhóm học sinh trường thể thao gào tên ai đó phía dưới đường chạy. Cô gái dẫn đầu tách tốp từ vòng thứ chín, và trên màn hình lớn không có mốc thời gian nào cho cột mốc 3000m. Lúc cô về đích và giơ hai tay lên trời, bảng điện tử hiện đúng một dòng: thứ hạng và thời gian toàn phần. Không chia đoạn. Không nhịp độ trung bình. Ba ngày trước, ở vòng loại, cô chạy nhanh hơn hay chậm hơn chính mình, không ai trong khán phòng biết.

Tôi xuống hỏi người phụ trách bấm giờ ở góc đường chạy. Anh nói gọn: "Bên em chỉ có thời gian về đích." Hôm trước, ở nội dung nhảy xa nữ, tôi nhìn thấy một máy đo gió đặt cạnh hố cát. Máy vẫn chạy, mũi tên nhảy theo từng cơn gió. Chỉ số ấy không vào biên bản, không vào bảng kết quả, và đến tối thì không còn ở đâu nữa.

Chín ô trong sổ tôi là khung phân tích tôi dùng cho bất kỳ cuộc thi điền kinh nào, từ một giải học sinh đến một kỳ Olympic: hiệu suất thi đấu, thể trạng vận động viên, cơ cấu giải và cơ chế vượt chuẩn, cục diện nội dung và sức mạnh quốc gia, luật thi đấu và phòng chống doping, hệ thống đội và phương pháp huấn luyện, bản đồ rủi ro, tự sự công chúng, và truyền dẫn ra phần còn lại của ngành. Tôi đã dùng nó cho những vận động viên ở Eugene, ở Doha, ở Budapest. Áp nó lên một nữ vận động viên điền kinh Việt Nam đang thi đấu ở cấp quốc gia, cả chín ô trả về cùng một câu: không đủ thông tin.

Sự trống rỗng đó không nằm ở một giải đấu xa xôi hay một nền thể thao bị cô lập. Nó nằm ở vòng chung kết quốc gia, nơi mọi suất đại diện quốc tế đều phải đi qua, trước mặt vài trăm khán giả và ba chiếc máy quay.

Chín ô ấy được thiết kế ở đâu

Tôi cần nói rõ chín ô này từ đâu tới, vì nguồn gốc của chúng quyết định việc chúng trống rỗng có nghĩa là gì.

Bộ khung đó được dựng lên ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong một hệ sinh thái mà thành tích là một loại tài sản. Ở đó, một vận động viên 22 tuổi có hồ sơ y tế số hóa, có chia đoạn từng vòng chạy, có chỉ số gió, có dữ liệu giày, có bảng theo dõi khối lượng tập luyện theo tuần, có người đại diện, có hợp đồng, và có một trang dữ liệu công khai mà bất kỳ ai cũng tra được. Chín ô ấy sinh ra để định giá tài sản đó: nó đẹp hay xấu, đang lên hay đang xuống, rủi ro bao nhiêu, ai đang trả tiền.

Ở Việt Nam, một nữ vận động viên điền kinh cấp quốc gia thường là công chức thể thao của một sở hoặc một trung tâm huấn luyện tỉnh, thành phố. Cô nhận lương theo ngạch, ăn ở tại ký túc xá, tập theo giáo án của huấn luyện viên, và nhận thưởng theo huy chương. Hợp đồng của cô là một quyết định hành chính. Không có thị trường chuyển nhượng, không có người môi giới, không có bên thứ ba nào cần biết chỉ số gió ở hố cát.

Nói cách khác, chín ô trống không phải vì người ta lười. Chúng trống vì không ai có lợi ích tài chính trong việc điền chúng.

Nhưng trước khi đi tới kết luận đó, tôi cần đi qua từng ô, và đối chiếu chúng với những gì thực sự tồn tại trên đường chạy.

Ô thứ nhất: hiệu suất không có chia đoạn

Một bảng phân tích hiệu suất đầy đủ cần bốn thứ: thời gian toàn phần, chia đoạn từng vòng, điều kiện ngoại cảnh, và nền tảng thiết bị.

Ở cấp quốc gia Việt Nam, thứ nhất có. Ba thứ còn lại hầu như không.

Chia đoạn là thứ dễ bị coi là chi tiết vụn, nhưng nó là toàn bộ câu chuyện. Một vận động viên chạy 5000m mất 16 phút với hai kiểu phân bổ nhịp độ khác nhau là hai vận động viên khác nhau. Người chạy âm dần về cuối có nền tảng thể lực và khả năng chịu đau khác hẳn người bung sức ở 2000m đầu rồi gãy. Không có chia đoạn, mọi so sánh giữa hai lần thi đấu chỉ còn là so sánh hai tổng số.

Điều kiện ngoại cảnh ở Việt Nam có một đặc thù mà ít người chú ý. Việt Nam không có đường chạy ở độ cao. Không có một sân vận động nào nằm trên 1500m so với mực nước biển đủ chuẩn để tổ chức thi đấu quốc tế. Nghĩa là bài toán "hiệu chỉnh theo độ cao" — thứ mà các nhà phân tích vẫn phải xử lý với các vận động viên Kenya, Ethiopia hay Colombia — hoàn toàn vắng mặt. Ngược lại, cái phải xử lý lại là nhiệt và độ ẩm: một buổi chạy 10.000m nữ ở Hà Nội tháng Sáu và một buổi chạy cùng cự ly ở Đà Lạt là hai bối cảnh sinh lý khác nhau hoàn toàn, và gần như không có dữ liệu nhiệt độ, độ ẩm được ghi kèm kết quả.

Còn nền tảng thiết bị. Giày đế carbon đã thay đổi bộ môn này trong khoảng bảy năm trở lại đây. Với các vận động viên nữ Việt Nam, câu hỏi về giày không phải là "có hay không" mà là "ai trả tiền và trả cho bao nhiêu người". Có những vận động viên được nhà tài trợ cấp giày đua, có những người mua giày tập bằng tiền lương của mình. Khoản chênh lệch đó không được ghi vào bất kỳ đâu, và vì thế cũng không bao giờ được trừ ra khi so sánh thành tích giữa các tỉnh.

Một thời gian 4 phút 20 giây ở một đường chạy có mái che và một thời gian 4 phút 20 giây ở một đường chạy ngoài trời tháng Bảy là hai thứ khác nhau. Nhưng trong bảng kết quả, chúng nằm cạnh nhau, cùng một cỡ chữ.

Ô thứ hai: thể trạng không có hồ sơ

Không có cơ sở dữ liệu chấn thương công khai cho vận động viên điền kinh Việt Nam.

Đây là điều khó hình dung với người làm thể thao ở Mỹ, nơi mà một cầu thủ bóng rổ nữ bị bong gân cổ chân sẽ xuất hiện trên bảng báo cáo thương tích trước trận. Ở Việt Nam, thông tin về chấn thương chỉ tồn tại ở hai dạng: tin đồn trên diễn đàn, và câu trả lời "em đang hồi phục" trong một cuộc phỏng vấn ngắn.

Tôi đã nhiều lần thử dựng lại quỹ đạo thành tích cá nhân của một vận động viên nữ. Cái tôi có được là những kỳ SEA Games, cách nhau hai năm, với những khoảng trắng ở giữa. Không có giải trong nước nào công bố đầy đủ kết quả lên một cơ sở dữ liệu tra cứu được. Một vận động viên có thể im lặng hai năm vì chấn thương, vì nghỉ sinh con, vì chuyển đơn vị chủ quản, hoặc vì đơn giản là không được cử đi thi đấu — và người đọc bên ngoài không có cách nào phân biệt bốn khả năng đó.

Tuổi đỉnh cao trong các nội dung chạy trung bình của nữ thường nằm trong khoảng 24 đến 30. Nhưng tôi không thể nói vận động viên nữ Việt Nam nào đang ở phía nào của đỉnh đó.

Có một hệ quả cụ thể. Khi không có hồ sơ thể trạng, mọi bình luận về một vận động viên đều buộc phải quy về tinh thần. Cô ấy thắng vì "ý chí". Cô ấy thua vì "tâm lý". Đó là cách giải thích duy nhất còn mở khi dữ liệu sinh lý đóng lại, và nó luôn luôn sai ở một mức độ nào đó.

Ô thứ ba: con đường vượt chuẩn không có bảng điểm

Có ba con đường tới một giải vô địch lớn: đạt chuẩn thành tích trực tiếp, tích điểm xếp hạng thế giới, hoặc được chọn theo suất của liên đoàn quốc gia.

Với vận động viên nữ Việt Nam ở các nội dung chạy trung bình và dài, con đường thứ nhất gần như khép lại ở cấp độ Olympic. Chuẩn Olympic ở các cự ly 5000m và 10.000m nữ nằm ở một vùng thành tích mà điền kinh Việt Nam chỉ chạm tới trong những năm hiếm hoi.

Con đường thứ hai, tích điểm xếp hạng, đòi hỏi một thứ mà cấu trúc thi đấu trong nước không cung cấp: số lượng lớn các cuộc thi quốc tế trải đều trong năm. Xếp hạng của Liên đoàn Điền kinh Thế giới tính theo kết quả ở các giải nằm trong hệ thống, có trọng số theo hạng giải và theo thứ hạng đạt được. Một vận động viên Việt Nam có thể chạy rất tốt ở một giải trong nước và nhận về đúng zero điểm, vì giải đó không nằm trong hệ thống.

Con đường thứ ba, suất đặc cách, là con đường thường được dùng. Nó hợp lệ, nó có thật, và nó cũng có nghĩa là một vận động viên có thể tới đấu trường lớn nhất mà không có một dòng dữ liệu nào về việc cô ấy đang ở đâu trong chu kỳ phong độ.

Tôi nhớ cảm giác ngồi trên khán đài ở một kỳ đại hội và nhận ra mình không có gì để viết về mặt chuyên môn ngoài việc mô tả màu áo. Có những trận đấu mà tỷ số không bao giờ được ghi, vì người ta chọn cách quên.

Ô thứ tư: cục diện khu vực và cái bóng của một nền thể thao láng giềng

Điền kinh nữ Đông Nam Á có một trục rõ ràng, và Việt Nam nằm trên trục đó.

Thái Lan là nền có chiều sâu đội hình rộng nhất ở các nội dung chạy ngắn và nhảy. Philippines mạnh ở một số nội dung kỹ thuật và có hệ thống học đường gắn với đại học Mỹ. Indonesia có lợi thế ở các nội dung sức mạnh. Malaysia có một vài cá nhân đỉnh cao nhưng mỏng ở phía sau. Việt Nam có thế mạnh ở các cự ly trung bình và dài, cộng thêm một vài cá nhân ở vượt chướng ngại vật và nhảy xa.

Nhưng đây là chỗ mà việc phân tích cục diện trở nên bất khả thi. Muốn so sánh hai quốc gia, cần ba thứ: sức mạnh của người đứng đầu, độ dày của nhóm phía sau, và dòng chảy lực lượng trẻ. Việt Nam có thông tin công khai về người thứ nhất, gần như không có gì về người thứ hai và thứ ba.

Một ví dụ cụ thể. Trong nhiều năm, các nội dung chạy trung bình nữ của Việt Nam ở SEA Games phụ thuộc vào một số rất ít vận động viên. Nếu một người chấn thương, biên chế dự giải không thay đổi nhiều — không phải vì có người thay thế ngang trình, mà vì không có ai được đẩy lên. Tình trạng đó lặp lại đủ lâu để nó không còn là tin tức nữa.

Dòng chảy lực lượng trẻ là ô trống lớn nhất. Học sinh Việt Nam thi đấu điền kinh nhiều — ở các hội khỏe phù đổng, ở các giải học sinh — nhưng kết quả không được số hóa, không được lưu trữ, và không có cầu nối nào giữa thành tích ở trường học và hệ thống đào tạo tỉnh. Một em gái 15 tuổi chạy 800m rất nhanh sẽ được huấn luyện viên địa phương biết tới, và chỉ có thế.

Ô thứ năm: luật và những cuộc kiểm tra không ai đếm

Phòng chống doping là phần nhạy cảm nhất của bất kỳ bài phân tích nào, và cũng là phần dễ bị viết ẩu nhất.

Điều tôi có thể nói một cách chính xác là: số lượng mẫu thử với các vận động viên điền kinh nữ Việt Nam ở cấp độ trong nước rất thấp so với các nền thể thao phát triển. Điều đó không chứng minh điều gì về mức độ sạch hay bẩn của bất kỳ cá nhân nào. Nó chỉ có nghĩa là chúng ta không biết.

Một lần dương tính được xử lý theo quy trình, có kháng nghị, có phán quyết, và phán quyết đó được công bố. Vấn đề nằm ở chỗ khác: khi số mẫu ít, xác suất bắt được một hành vi sai phạm thấp, và do đó bất kỳ giả định nào — theo hướng này hay hướng kia — đều là suy diễn chứ không phải kết luận.

Với các vận động viên cấp quốc gia thường xuyên tham dự giải quốc tế, cơ chế kiểm tra chặt chẽ hơn: họ phải khai báo lịch trình nơi ở, phải cập nhật địa chỉ, và ba lần vi phạm nghĩa vụ khai báo có thể dẫn tới án treo giò. Tôi đã hỏi một huấn luyện viên rằng ai trong số học trò của ông được yêu cầu khai báo trong hệ thống của cơ quan phòng chống doping quốc tế, và câu trả lời là một cái nhún vai.

Đó là toàn bộ nội dung ô thứ năm: một quy trình có tồn tại, một ý thức tuân thủ cá nhân, và một khoảng trống thông tin không ai muốn lấp.

Ô thứ sáu: hệ thống đội và bài toán chu kỳ hóa

Ở đây tôi có nhiều chất liệu hơn, vì đây là phần tôi được nghe kể nhiều nhất.

Mô hình phổ biến của điền kinh Việt Nam: một huấn luyện viên phụ trách một nhóm ở một trung tâm cấp tỉnh hoặc cấp quốc gia, theo một nhóm vận động viên qua nhiều năm. Quan hệ thầy trò bền, gắn bó, và có tính gia đình. Đổi lại, mô hình đó khó chuyển giao và khó bị thách thức về mặt phương pháp.

Chu kỳ hóa — việc chia năm tập luyện thành các pha với khối lượng và cường độ khác nhau, đỉnh điểm hướng vào một vài giải mục tiêu — có tồn tại, nhưng nó bị bóp méo bởi lịch thi đấu trong nước. Giải quốc gia thường rơi vào giữa năm và vào cuối năm. Các cuộc thi cấp tỉnh rải rác. Một vận động viên muốn có thu nhập từ tiền thưởng thì cần thi đấu nhiều. Cô ấy bị đặt vào một lịch trình mà đỉnh phong độ bị xé thành nhiều đợt nhỏ.

Một điểm nữa ít được nói tới: thể thao nữ ở Việt Nam gắn chặt với chu kỳ sinh sản trong một hệ thống hầu như không có chính sách hỗ trợ. Khi một vận động viên nghỉ để sinh con, không có bộ phận nào chịu trách nhiệm đưa cô ấy trở lại đường chạy. Cô tự quay lại, hoặc không quay lại.

Hệ thống hỗ trợ kỹ thuật và hồi phục ở các trung tâm lớn đã được cải thiện trong mười năm qua, nhưng khoảng cách giữa trung tâm quốc gia và các tỉnh vẫn rất rộng. Và khoảng cách đó không bao giờ được đo.

Ô thứ bảy: bản đồ rủi ro và đồng lương của một vận động viên

Rủi ro lớn nhất trong đời một nữ vận động viên điền kinh Việt Nam là rủi ro nghề nghiệp sau khi giải nghệ, và nó có thể đo được.

Thu nhập của cô đến từ ba nguồn: lương ngạch từ đơn vị chủ quản, thưởng theo thành tích, và — với một số rất ít — hợp đồng quảng cáo. Nguồn thứ hai phụ thuộc hoàn toàn vào việc cô có mặt trong biên chế dự SEA Games hay không. Nguồn thứ ba gần như bằng không với điền kinh nữ, trừ một vài cái tên.

Không có quỹ hưu trí thể thao, không có bảo hiểm chấn thương nghề nghiệp dành riêng cho vận động viên, và không có bất kỳ cơ chế nào chuyển vận động viên từ đường chạy sang nghề huấn luyện viên như một lộ trình có lương theo bậc.

Tôi đã hỏi một nữ vận động viên đã giải nghệ rằng phần khó nhất là gì. Cô nói: "Hai mươi năm tập, bốn năm được gọi tên." Cô không nói điều đó để trách ai. Cô chỉ đang mô tả một vòng đời.

Ô thứ tám: bốn năm một lần, cả nước biết tên cô ấy

Chu kỳ truyền thông thể thao Việt Nam gần như bị SEA Games chi phối hoàn toàn. Trong hai tuần của đại hội, mọi bảng tin đều đầy tên vận động viên. Sau đó, sự chú ý sụp đổ trong vòng bảy mươi hai giờ.

Khi nhịp độ của dư luận được quyết định bởi một sự kiện hai năm một lần, mọi phân tích thể thao bị kéo về dạng kể chuyện cảm xúc. Người viết không có dữ liệu để so sánh, nên người viết kể.

Tôi biết mình cũng làm điều đó. Những bài tôi viết từ các kỳ đại hội có tỷ lệ mô tả cảm xúc cao hơn hẳn những bài tôi viết ở nơi khác.

Có một dạng tự sự đang trở nên mạnh hơn trong vài năm gần đây: câu chuyện về vận động viên tự trang trải chi phí, đi làm thêm, tập ngoài giờ. Những câu chuyện đó có thật và đáng được kể. Nhưng khi tất cả những gì chúng ta có về một vận động viên là hoàn cảnh, chúng ta sẽ đọc hoàn cảnh của cô ấy thay vì đọc cô ấy.

Có những đời cầu thủ không nằm trên bảng chuyển nhượng, mà nằm trong khoảng lặng giữa hai đường biên.

Ô thứ chín: truyền dẫn ngành và cái đích chưa tới

Ô cuối cùng là ô về hệ quả. Một thành tích tốt ở đường chạy sẽ đi đâu?

Với các nền thể thao trưởng thành, đường đi rõ ràng: thành tích tạo học bổng, học bổng tạo chiều sâu, chiều sâu tạo khán giả, khán giả tạo doanh thu, doanh thu tài trợ lại cho đường chạy. Vòng tuần hoàn đó quay được vì mỗi mắt xích đều để lại dữ liệu.

Ở Việt Nam, mắt xích đầu tiên bị chặn. Thành tích ở trường học không dẫn tới học bổng thể thao. Đại học Việt Nam hầu như không có hệ thống tuyển sinh theo năng lực thể thao ở mức đủ mạnh để đổi đời. Và vì thế, một gia đình có con gái chạy nhanh sẽ tính ngay tới hai phương án: vào một trung tâm thể thao tỉnh với lương thấp, hoặc học văn hóa bình thường.

Ở tầng thiết bị, không có thị trường giày hiệu năng cao cho phụ nữ ở quy mô đáng kể, nên lợi thế công nghệ gần như không được phân phối theo cách có thể đo.

Ở tầng tài trợ, hầu hết thương hiệu Việt Nam đầu tư vào bóng đá nam, và dùng ngân sách còn lại cho các đội nữ như một hoạt động cộng đồng. Điều đó có nghĩa là tiền vào thể thao nữ ở dạng quà tặng chứ chưa phải dạng đầu tư.

Có những cái tên bị lịch sử soạn thảo ra khỏi đội hình, và tôi viết để tìm lại chúng.

Điều nằm sau chín ô trống

Đây là chỗ tôi muốn đưa ra một cách đọc khác, vì cách đọc thông thường — "thiếu dữ liệu vì nghèo" — dẫn tới một kết luận sai.

Nếu vấn đề chỉ là tiền, chúng ta sẽ thấy dữ liệu xuất hiện theo tỷ lệ thuận với ngân sách. Nhưng ở Việt Nam, tiền cho điền kinh nữ vẫn chảy, chỉ là nó chảy theo một đường khác: cấp phát, tập huấn, ăn ở, thưởng huy chương. Một nền thể thao có thể chi rất nhiều mà không sản sinh một dòng dữ liệu nào, nếu mọi khoản chi đều nhằm bảo đảm một tấm huy chương chứ không nhằm tạo ra một tài sản có thể định giá.

Nói thẳng hơn: chín ô đó là bộ khung của một thị trường. Vận động viên ở đó là một tài sản cần được định giá để có thể mua, bán, bảo hiểm và đặt cược. Không có thị trường, không cần định giá, và vì thế không cần dữ liệu.

Điều này dẫn tới một hệ quả không dễ chịu. Việc lấp đầy chín ô đó không tự động mang lại nhiều hiểu biết hơn. Nó chủ yếu mang lại khả năng trao đổi nhiều hơn. Một khi chỉ số gió ở hố cát được lưu lại, nó sẽ trở thành căn cứ để so sánh, để trả giá, để loại trừ. Và những vận động viên có quỹ đạo sự nghiệp bất thường — người nghỉ hai năm, người đổi nội dung thi đấu ở tuổi ba mươi, người quay lại sau khi sinh con — là những người chịu thiệt đầu tiên khi bảng dữ liệu bắt đầu được đọc theo kiểu tuyến tính.

Nói cách khác, thứ bảo vệ được những sự nghiệp dang dở ấy ở Việt Nam là sự vô hình của hệ thống, và sự vô hình đó không phải là một phẩm chất. Nó là một tai nạn có ích.

Tôi không muốn kết thúc ở đó, vì kết luận ấy sẽ là một sự bào chữa. Có một điểm cân bằng: dữ liệu là cần, nhưng nó cần đi kèm khả năng đọc được những quỹ đạo không thẳng. Chia đoạn một lượt chạy là vô hại. Xếp hạng một con người theo một chỉ số duy nhất thì không.

Và có một điều nữa mà tôi nghĩ chúng ta bỏ qua. Một vận động viên nữ Việt Nam chạy 10.000m ở SEA Games, khi không có dữ liệu chi tiết, vẫn tạo ra một loại thông tin khác mà không bảng nào chứa được: thông tin về việc một cô gái ở một tỉnh nào đó có thể làm được điều gì. Loại thông tin đó không lượng hóa được, và nó cũng chưa bao giờ được đếm.

Điều tôi mang về

Tôi gấp cuốn sổ lại khi khán đài B đã vãn. Cô gái vừa thắng lượt chạy 5000m đi ngang qua hàng ghế của tôi, một tay cầm chai nước, một tay cầm tấm huy chương chưa kịp đeo dây. Cô ấy cười với ai đó trong tốp tạp vụ, và đi tiếp vào đường hầm.

Chín ô trong sổ tôi vẫn trống. Nhưng tôi nhận ra mình đã vẽ chúng sai từ đầu: tôi dùng một bộ khung để trả lời câu hỏi "cô ấy đáng bao nhiêu", trong khi câu hỏi tôi thực sự muốn trả lời là "cô ấy đã đi qua những gì".

Hai câu hỏi đó có thể dùng chung dữ liệu, nhưng chúng cần hai bộ khung khác nhau. Và nghề của tôi, ở Việt Nam, sẽ còn phải sống trong khoảng giữa hai bộ khung đó thêm một thời gian dài.

Điều tôi muốn biết bây giờ là: nếu một ngày nào đó chín ô ấy được điền đầy — bởi một liên đoàn muốn chuyên nghiệp hóa, bởi một nhà tài trợ cần chỉ số, bởi một hệ thống muốn xếp hạng — liệu chúng ta sẽ hiểu những vận động viên nữ Việt Nam hơn, hay chỉ hiểu bảng tính của họ hơn?

World Cup là tấm gương soi cách ta kể chuyện phụ nữ trên khán đài. Ở Việt Nam, tấm gương ấy hiện lên mờ, và cái mờ ấy đang che một nửa sự thật và một nửa cơ hội.