World Athletics giữ lệnh cấm Nga trước phiên tòa Lausanne: Coe nói về toàn vẹn, nhưng để ngỏ một lối về

Ngày 13/9 tại Budapest, trong ngày thi đấu cuối cùng của Ultimate Championship đầu tiên, chủ tịch World Athletics Sebastian Coe khẳng định lập trường cấm Nga và Belarus của liên đoàn sẽ không thay đổi, đồng thời thừa nhận điền kinh cần một đội hình đầy đủ. Giữa hai câu nói ấy là một hồ sơ trọng tài chưa có ngày phán quyết.

Trong phòng họp báo hôm đó, Coe được hỏi thẳng về lệnh cấm dành cho vận động viên Nga và Belarus. Ông đáp rằng lập trường của World Athletics sẽ không thay đổi. Rồi ông nói tiếp, chậm hơn một nhịp: mong muốn chung của liên đoàn là có một đội hình đầy đủ, tất cả mọi người đều được thi đấu.

Tôi đã ngồi quá nhiều phòng họp báo điền kinh để coi những câu như thế là vô nghĩa. Nhưng cũng đủ lâu trong nghề để biết một phát ngôn hai đầu như vậy thường chỉ xuất hiện khi phía sau nó có một hồ sơ pháp lý chưa khép. Trên đường chạy của một vận động viên không quốc tịch, tôi thấy cả một thế hệ bị treo giữa hai lằn ranh, và lần này lằn ranh ấy được vẽ ở Lausanne, không phải ở Budapest.

Lệnh cấm toàn diện với vận động viên Nga và Belarus được World Athletics áp từ năm 2026 và chưa từng được nới. Đây là điểm khác biệt căn bản so với phần lớn liên đoàn thể thao quốc tế khác, nơi một lối vào trung lập đã dần được mở. Trong suốt thời gian đó, World Athletics không xây dựng bất kỳ cơ chế nào cho phép vận động viên hai nước này tham dự với tư cách cá nhân.

Nền của cuộc tranh chấp dày hơn một lệnh cấm. Liên đoàn điền kinh Nga (RusAF) bị đình chỉ từ năm 2026 sau bê bối doping quốc gia, và chính lịch sử đó khiến mọi cuộc thảo luận về ngày trở lại bị đặt trên một bệ đỡ khác: không phải quan hệ quốc tế, mà là hồ sơ tuân thủ. Trước năm 2026, điền kinh Nga từng vận hành mô hình vận động viên trung lập mang tên ANA, với những gương mặt như Mariya Lasitskene giành danh hiệu nhảy cao thế giới trong tư cách đó. Mô hình ấy nay đã đóng.

Về phía pháp lý, hồ sơ của phía Nga được nộp lên Tòa Trọng tài Thể thao (CAS) hồi tháng 7, và một kháng cáo mới được đưa ra trong tháng vừa qua. Phiên xử được dự kiến diễn ra trong vài tháng tới. CAS là cơ quan trọng tài cao nhất của thể thao thế giới, đặt tại Lausanne, Thụy Sĩ, và quyết định của nó có tính ràng buộc với các liên đoàn thành viên.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện này không nằm ở việc lệnh cấm còn hay hết, mà ở chỗ thế giới điền kinh đang tách thành hai làn đường quản trị. Một bên là World Athletics với lập trường cứng nhất trong số các liên đoàn thể thao quốc tế: không cơ chế trung lập, không lối vào tạm thời. Bên kia là những liên đoàn như Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU), nơi vận động viên Nga từng được trở lại với tư cách trung lập, rồi bị thu hồi tư cách trong một số trường hợp, tiêu biểu là Kamila Valieva. Sự phân kỳ này mới là dữ kiện then chốt: tư cách trung lập không phải một tấm khiên vĩnh viễn, mà là một trạng thái có thể bị rút lại bất cứ lúc nào.

Coe ý thức rất rõ vị trí của mình trên bản đồ đó. Ông từng mô tả lập trường của World Athletics là một trong những lập trường cứng rắn nhất của bất kỳ liên đoàn quốc tế nào. Và ông đặt toàn bộ lập luận lên một trục duy nhất: với ông, câu chuyện ở đây là sự toàn vẹn của thi đấu, không phải chính trị hay hộ chiếu.

Khi bị hỏi về chiến lược pháp lý, Coe từ chối đi vào chi tiết, nói rằng các luật sư của liên đoàn sẽ không lấy làm biết ơn nếu ông phơi ra cách tiếp cận. Sự im lặng ấy tự nó là thông tin: đây là một vụ kiện đang chạy, và bất kỳ phát ngôn nào cũng có thể được dùng làm chứng cứ.

Phía bên kia cũng không đứng yên. Bộ trưởng Thể thao Nga Mikhail Degtyarev, trong phát biểu được hãng thông tấn TASS dẫn lại, cho biết toàn bộ các vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Một mặt trận pháp lý trải nhiều môn, có hậu thuẫn nhà nước, thay vì những đơn kiện lẻ tẻ. Liên đoàn điền kinh Nga còn nêu một bất bình khác, ít được chú ý hơn: họ bị loại khỏi các quy trình ra quyết định của World Athletics. Cuộc tranh chấp, vì thế, vượt ra khỏi suất dự giải của từng vận động viên và chạm tới quyền biểu quyết của một liên đoàn thành viên.

Có một tầng nữa, mang tính thương mại. World Athletics đang đẩy ra thị trường một sản phẩm thi đấu mới, Ultimate Championship, đúng vào giai đoạn nó vẫn giữ nguyên lệnh cấm với một quốc gia điền kinh lớn. Một giải đấu được thiết kế để tối đa hóa đội hình toàn cầu lại diễn ra với một phần đội hình vắng mặt. Sự căng ấy chưa lộ ra ở Budapest, nhưng nó sẽ lộ ra ở những mùa giải sau, khi giá trị truyền thông của giải phụ thuộc vào việc có bao nhiêu quốc gia hiện diện trên đường chạy.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý mà cả hai phe đều né. Nếu tư cách trung lập có thể bị thu hồi, và trường hợp Valieva chứng minh điều đó, thì lập luận để họ thi đấu trung lập yếu đi đáng kể. Nhưng chính tiền lệ ấy cũng cho thấy các liên đoàn có thể vận hành một cơ chế trung lập và giám sát nó, điều mà World Athletics khẳng định là không cần thiết. Một lập luận bị dùng cho cả hai phía thì không còn là lập luận, mà là một biến số.

Điểm mù thứ hai nằm ở trục thời gian. Ngôn ngữ trong vài tháng tới nghe có vẻ gần, nhưng trình tự hồ sơ, từ đơn nộp tháng 7, kháng cáo mới trong tháng vừa qua, cho tới việc chờ phiên xử, cho thấy ma sát tố tụng. Một phán quyết trước cửa sổ giải đấu toàn cầu tiếp theo không phải điều chắc chắn. Với một vận động viên nằm sát ngưỡng dự giải, khoảng mờ đó không phải vấn đề hành chính. Đó là sự nghiệp.

Ba mươi tám trang biên bản không thể thay một tấm huy chương, nhưng chúng kể thay cho người không được kể. Trong câu chuyện này, nhóm im lặng nhất là các vận động viên nữ: những người có quỹ thời gian thi đấu ngắn hơn một chu kỳ tố tụng, và mỗi mùa giải trôi qua trong lúc chờ phán quyết là một mùa giải không thể lấy lại. Tôi từng viết về những vận động viên nữ Đông Phi mà sự nghiệp tan biến trong im lặng vì lý do hành chính. Cơ chế khác, hệ quả giống nhau.

Điều đáng theo dõi trong những tháng tới nằm ở lịch xử, không ở tuyên bố. Nếu CAS buộc World Athletics phải dựng một cơ chế trung lập, liên đoàn sẽ phải trả lời câu hỏi mà nó đã tránh suốt bốn năm: toàn vẹn thi đấu được bảo vệ bằng cách loại trừ, hay bằng cách giám sát? Ngược lại, nếu lệnh cấm được giữ nguyên, câu hỏi sẽ dội về phía các liên đoàn khác, nơi đã mở cửa sớm hơn. Sân vẫn đầy khán giả, nhưng có những đường chạy không ai được bước vào, và tiếng vọng ở đó vang hơn cả tiếng hô của khán đài.